kadzielnica, trybularz, naczynie liturgiczne służące do okadzania w czasie nabożeństw; zwykle niewielkie, na nóżce, czasem z ażurową pokrywką, zawieszone na trzech, rzadziej na czterech łańcuszkach, ujętych górą w uchwyt; w Kościele zachodniochrześcijańskim dodatkiem do kadzielnicy jest naczynko do przechowywania kadzidła, tzw. łódka (navicula), z łyżeczką do nabierania; wykonane z metalu i często bogato zdobione.

kalenica   => dach.

kalwaria, nazwa stosowana na określenie miejsca poświęconego kultowi Męki Pańskiej; na kalwarie wybierano zwykle teren pagórkowaty, na którym stawiano stacje pasyjne (w postaci kaplic lub kościołów), obchodzone procesjonalnie przez pielgrzymujących wiernych. [calvaria łac. nazwa wzgórza pod Jerozolimą, na którym ukrzyżowano Jezusa, z łac. czaszka]

kamienica, co najmniej jednopiętrowy, murowany miejski dom mieszkalny; termin specyficznie polski (w jęz. obcych domy mieszkalne niezależnie od budulca mają jedno określenie).

kampanula, motyw dekoracyjny składający się z kwiatów o kształcie dzwonka; najczęściej występuje w formie zwisu o zmniejszających się stopniowo kwiatach, czasem przybiera formę girlandy.

kanał ogrodowy, sztuczny zbiornik wody o geometrycznym wydłużonym kształcie, występujący zwłaszcza na terenach nizinnych; wywodzi się z fos zamków średniowiecznych, spotykany w ogrodach renesansowych głównie jako obwodowy oraz w ogrodach barokowych, zazwyczaj usytuowany centralnie. [niem. Kanal, wł. canale, z późnołac. canalis rura prowadząca wodę, od canna trzcina]

kanele   => żłobki.

kanelury   => żłobki.

kanonia, dom mieszkalny, usytuowany w pobliżu kościoła kolegiackiego lub katedralnego, przeznaczonych dla świeckich księży kanoników należących do kapituły. [niem. Kanonei]

kanony   => tablice kanonów.

konopeum, nakrycie tabernakulum, lekka zasłona jedwabna lub lniana, zwykle biała albo fioletowa, drapowana po bokach tabernakulum, zdobiona galonem lub frędzlą.

kapitel   => głowica.

kapitularz: 1. jedno z pomieszczeń klasztoru, służące do zebrań zakonników, usytuowane przeważnie w skrzydle wschodnim zabudowań klasztornych przy krużganku, w sąsiedztwie prezbiterium kościelnego; 2. sala zebrań kapituły kanoników. [łac. kośc. capitolarium, od capitulum rozdział, paragraf]

kaplerz   => szkaplerz.

kaplica, mała kultowa budowla wolno stojąca lub połączona z większym kompleksem architektonicznym, bądź też wyodrębnione wnętrze dla niewielkiej liczby wiernych; w szerszym znaczeniu termin ten odnosi się do budownictwa wszelkich kultów, np. pogańskiego w starożytnym Rzymie (sacellum,  => aedicula), buddyjskiego itp., w węższym w budownictwie chrześcijańskim. W liturgice chrześcijańskiej - niewielka budowla wolno stojąca lub połączona z kościołem, a także wydzielone pomieszczenie z ołtarzem stanowiące część większej budowli, a pełniące wszystkie liturgiczne funkcje kościelne lub ich część. Do najczęstszych typów kaplic należą: kościelne, klasztorne, cmentarne, grobowe (maozolea), kalwaryjne, zamkowe, pałacowe, szpitalne, szkolne; rozróżnia się kaplice związane z określonymi osobami (królewska, biskupia, książęca); charakterystycznym typem są ludowe kapliczki przydrożne. [staroczes. kaplice, zdrobniale od kaplac, z wł. capella]

kapliczka przydrożna, niewielka budowla kultowa, wznoszona przy drogach lub rozdrożach w celach wotywnych, dziękczynnych, obrzędowych itp.

kapnik, płaski daszek z kamienia lub dachówki, zwykle jednospadowy, umieszczony na szczycie lub na uskoku przypory w celu odprowadzenia wody deszczowej; nazwa stosowana czasem na określenie   => obdaszka.

kaponiera, kojec wewnętrzny, w fortyfikacjach nowożytnych budowla ziemna broniąca wnętrza fosy, pozwalająca na prowadzenia ognia wzdłuż wału.

karczma, oberża, zajazd, austeria, budynek miejski lub wiejski służący jako dom zajezdny dla podróżnych. Miejsce spotkań i zabaw ludności. Stawiana na przedmieściach większych miast, na rynkach miasteczek, przy uczęszczanych traktach, we wsiach w pobliżu kościoła lub dworu.

kartuzja, klasztor zakonu kartuzów; ze względu na kontemplacyjny charakter zakonu kartuzję lokowano zwykle z dala od osiedli; kartuzja składała się z oddzielnych domów dla mnichów i kościoła klasztornego - jedynego miejsca wspólnych zgromadzeń. [Carthusia zlatynizowana nazwa miasta Chartreuse we Francji]

kaseton, skrzyniec, szafa, zagłębienie w stropie drewnianym między odcinkami krzyżujących się belek lub utworzone przez wprowadzenie między belki stropowe poprzecznych beleczek lub listew, dzielących przestrzenie międzybelkowe na wgłębione pola (tzw. strop kasetonowy); kasetony stosowane dla celów dekoracyjnych występują powszechnie również w architekturze murowanej, na stropach, sklepieniach, kopułach, podłuczach arkad itd.; wykuwane są w kamieniu lub wyrabiane w stiuku i tynku. [z wł. cassettone komoda]

kasztel, zamek lub jego główna część, stanowiąca warowny dom mieszkalny przedstawiciela władzy lub feudała. Zob. dwór.

katafalk, drewniane wzniesienie pod trumnę z ciałem zmarłego, stawiane w Kościele rzymskokatolickim podczas uroczystości pogrzebowych; zwykle malowany na czarno, obity kirem, nie zdobiony; ozdobne urządzenie katafalku związane z żałobną ceremonią nazywa się   => castrum doloris. [wł. catafalko]

katedra, cathedra: 1. w kręgu starożytnej kultury rzymskiej siedzisko z oparciem, odpowiednik fotela w odróżnieniu od taboretu   => sella; zob. też tron; 2.  => kościół. [gr. cathedra krzesło, siedzenie]

katolikon, w Kościele Wschodnim najważniejsza świątynia monasteru.

kazalnica  => ambona.

kazamata, sklepiony schron w fortyfikacji stałej, zabezpieczony warstwą ziemi, zaopatrzony w strzelnicę; kazamaty budowano w długich szeregach, łącząc poszczególne izby biegnącym na tyłach korytarzem. Pierwotną formą kazamat były   => basteje. Jednym z rodzajów kazamat były   p o d w a l n i e   - sklepione budowle umieszczone pod wałem; 2 poł. XIX wieku zastąpiono je nowoczesnymi schronami. [z wł. case-matte lochy podziemne]

kielich, naczynie do picia, składające się z czary (czaszy, kubka) i podstawy, złożonej ze stopy i trzonu; kielichy wykonywano z metali szlachetnych, kamieni, szkła, glinek ceramicznych, drzewa, rogu, kości itp. [niem. Kielich, z łac. calix~icis]

kimation, kyma, rzadziej - krajnik, ornament ciągły pasowy ze stylizowanych liści, rzeźbiony lub malowany, występujący w dekoracjach architektonicznych, reliefach, malarstwie i rzemiośle artystycznym. [gr. kymátion, od kýma fala]

kirkut, kierkut, żydowski cmentarz; wg przykazań prawa żydowskiego kirkut powinien znajdować się poza miastem i mieć wyodrębnione kwatery żeńskie i męskie. [niem. Kirchhof cmentarz, właśc. z hebr. beit olam dom wieczności beit kwarot dom grobów beit chaim dom życia]

klasztor, zamknięty zespół budynków lub pomieszczeń, miejsce wspólnego zamieszkania zakonników lub zakonnic. Klasztory są charakterystyczne dla większości wyznań chrześcijańskich i niektórych religii wschodnich.

klatka schodowa, pomieszczenie wydzielone w budynku lub do niego dostawione w celu umieszczenia w nim schodów.

klauzura, w klasztorach chrześcijańskich ściśle określona część, do której nie mają wstępu obcy (przede wszystkim osoby płci odmiennej) i której zakonnicy nie mogą opuszczać bez zgody przełożonego. [wł. clausura, od łac. clausus zamknięty]

klomb, specjalnie kształtowana w ogrodzie skupiona roślin ozdobnych, drzewiastych i zielnych, lub tylko zielnych, sytuowana w otwartej przestrzeni, o zarysie kolistym lub owalnym i charakterystycznym rozmieszczeniu pod względem wielkości - od form największych i najwyższych w środku do coraz najniższych na brzegu, tworząc jakby piramidę. [z ang. clump kępa, grupa, bryła]

klucz   => zwornik.

kluczyna   => sochowa konstrukcja dachu.

kolegiata   => kościół.

kolegium, w średniowieczu zakład naukowy i wychowawczy połączony z bursą, związany z uniwersytetem; od XVI wieku szkoła średnia, głównie dla młodzieży szlacheckiej (najpopularniejsze kolegia jezuickie i pijarskie), połączona zazwyczaj z internatem (tzw. konwikt). [łac. collegium grupa równouprawnionych urzędników]

kolonia, osada założona na wybranym terytorium w celach militarnych, handlowych lub rolniczych i rządzona zgodnie z prawem miasta czy państwa zakładającego.

kolumna, pionowa podpora architektoniczna o przekroju kolistym lub wielkokątnym, pełniąca również funkcje dekoracyjną; składa się z trzech części:   => głowicy, trzonu i bazy, lub przynajmniej dwóch pierwszych; wykonywana z kamienia (o trzonie monolitycznym lub złożonym z bębnów łączonych czopami), z cegły lub drewna (niekiedy pokrytych zaprawą), a od XIX w z żeliwa. [łac. columna]

kolumnada, jeden lub kilka rzędów kolumn połączonych ze sobą belkowaniem lub łukami arkadowymi; może pełnić funkcję konstrukcyjną lub dekoracyjną.

kołatka, przedmiot służący do stukania w bramy, drzwi, furty itp.; składa się najczęściej z dwóch kawałków metalu, z których jeden osadzony jest na stałe, drugi ruchomy, przyczepiony do niego na zawiasach.

kominek, otwarte palenisko, umieszczone w ścianie, prawie na poziomie podłogi, służące do ogrzewania mieszkań. [wł. camino piec]

komnata, kownata, w XVI wieku izba mieszkalna w zamku lub pałacu ogrzewana kominkiem; obecnie termin stosowany głównie w odniesieniu do zamków, pałaców i dworów gotyckich i renesansowych na określenie pokoju lub sali o bogatym wystroju architektoniczno-rzeźbiarskim, niekiedy dekorowanej malowidłami, przeznaczonej zarówno dla celów mieszkalnych, jak i reprezentacyjnych. [wł. caminata izba z piecem]

komora, pomieszczenie służące jako skład odzieży, sprzętu, żywności itp., zwykle nie opalane. [łac. camara, z gr. kamámara wóz kryty]

kompartyment, element płaszczyznowy ogrodu wyodrębniony z całości kompozycji, występujący najczęściej w powiązaniu z  => parterem; charakteryzuje się symetrycznym układem ornamentu wzdłuż dwóch osi głównych - podłużnej i poprzecznej, tworząc cztery identyczne ćwiartki skupione wokół akcentu środkowego, często w formie ozdobnego basenu; kompartymenty występowały zazwyczaj w ogrodach barokowych XVII i XVIII w. [franc. compartiment]

koncha, sklepienie w kształcie odciętej pionowo połowy bani lub czaszy (=> kopuła), zwana niekiedy także sklepieniem konchowym. [łac. concha]

konfesia, przedsionek grobu męczennika znajdującego się pod ołtarzem głównym, do którego prowadzą schody najczęściej w bogatej oprawie architektoniczno-rzeźbiarskiej, ołtarz na konfesją często nakryty jest architektonicznym baldachimem na kolumnach. [łac. confessio spowiadam]

konfesionał, drewniany sprzęt kościelny przeznaczony do słuchania spowiedzi, w formie krzesła obudowanego ze wszystkich stron, z przodu zwykle tylko do połowy wysokości człowieka; do ścian bocznych przylegają klęczniki dla wiernych, którzy spowiadają się otwory osłonięte kratą, umieszczone w bocznych ścianach; wprowadzony w 2 poł. XVI wieku po soborze trydenckim. [franc. confessional, wł. confessionale, od confessione spowiedź]

konsola, element architektoniczny, wspornik kamienny lub drewniany, zwykle w kształcie woluty lub esownicy, służący do podtrzymywania gzymsu balkonu, zwieńczeń okiennych i drzwiowych; zob. też kroksztyn.

kopiec, sztuczne pagórki w ogrodzie, usypywane dla uzyskania wyższego punktu widokowego lub dominanty kompozycyjnej; na wierzchołku kopca umieszczano często budowle, które z racji pięknego z nich widoku nazywano belwederami, np. kopiec Kościuszki w Krakowie.

kopuła, sklepienie zamknięte o osi pionowej, wznoszone nad pomieszczeniami na planie centralnym (okrągłym, kwadratowym, wielobocznym), także i wyodrębniona zewnętrzna część budowli, zawierająca takie sklepienie (k. zewnętrzna). Zasadniczą częścią kopuły jako sklepienia jest   c z a s z a   (kalota). [daw. kopuła, z łac. cupula]

kordegarda, odwach, budynek główny warty garnizonu, a także wszelkich wart wojska i policji. [franc. corps de garde]

korona: 1. uroczysty ubiór głowy, będący symbolem władzy, najczęściej monarszej; 2. w budownictwie termin oznaczający górną część muru; 3.  => gzyms; 4.  => dzieło obronne; 5.  => świecznik o kształcie obręczy z uchwytami na świeczce, zawieszony u stropu na łańcuchach. [łac. corona wieniec]

korpus, zasadnicza, centralna część wyodrębniona w bryle budynku; w architekturze kościelnej terminem tym określa się samą część nawową (k. nawowy), bez przybudówek, jak kruchty, zakrystie i składy; w architekturze pałacowej termin korpus, z dodatkiem „główny”, określa zazwyczaj centralną część pałacu, zawierającą sale reprezentacyjne lub cały pałac główny w odróżnieniu od oficyn i pawilonów. [łac. corpus ciało]

koryncki porządek   => porządki architektoniczne.

korytarz, długie pomieszczenie o charakterze użytkowo-komunikacyjnym, z obu stron ujęte ścianami, łączące inne pomieszczenia wewnątrz budynku. [franc. coffidor, wł. corridore]

kosz kwiatowy, rodzaj kwietnika w ogrodach, zazwyczaj na planie koła, okolonego plecionką wiklinową lub ozdobnym obrzeżeniem z ceramiki albo z żelaza; wypełniała je malownicza grupa kwiatów; sytuowane były na trawniku pojedynczo lub w grupach.

kościół, świątynia chrześcijańskich wzniesiona dla stałych potrzeb publicznego kultu; od świątyń obrządku wschodniego stosuje się najczęściej nazwę cerkwi; w liturgii chrześcijańskiej od kościoła odróżnia się kaplice. Wg. hierarchii kościelnej rozróżnia się:   k a t e d r ę   - kościół biskupi, k.   p a r a f i a l n y   - gł. kościół gminy kościelnej, czyli parafii, k. f i l i a l n y - mniejszy kościół gminy, zależny od parafialnego;   b a z y l i k ę   - k. o szczególnych przywilejach papieskich (rozróżnia się m.in. basilicae maiores z tzw. ołtarzem papieskim - altare papale i basilicae minores);   k o l e g i a t ę   - kościół, przy którym istnieje kapituła kanoników; k.   f a r n y,   f a r ę   - dawniej główna świątynia miejska pod opieką bractw cechowych.

krata: 1. ażurowe zamknięcie otworu lub wydzielenie pewnej przestrzeni, wykonane z powiązanych ze sobą prętów metalowych (najczęściej kutych), rzadziej z drewna lub kamienia, często kształtowane artystycznie; 2. motyw dekoracyjny złożony z krzyżujących się linii lub prętów z polami pustymi lub wypełnionymi różnymi motywami, stosowany w różnych okresach. [z wł. cratis plecionka]

kratownica, konstrukcja kratowa, w budownictwie konstrukcja sztywna mająca postać kraty, utworzonych z elementów drewnianych, żelbetowych lub stalowych prętów.

krawężynica   => krokiew.

krążyna, biczka, biga, prawidło, pomocnicza rozbieralna konstrukcja podpierająca, najczęściej drewniana, umożliwiająca wykonywanie (z cegły, betonu, żelbetu) sklepień, łuków itp.

krenelaż   => blanki.

krokiew, w   => więźbie dachowej pochyła belka drewniana, stalowa, żelbetowa, dźwigająca poszycie dachu.

kroksztyn, wystające przed lico muru zakończenie belki stropowej lub podobny kształtem, architektoniczny element podtrzymujący drewniany, kamienny lub żelazny, osadzony w ścianie i wysunięty silnie przed jej lico. Zob. też konsola, modylion. [niem. Kragstein]

kropielnica: 1.   => aspersorium; 2. zbiornik lub naczynie na wodę święconą, umieszczone w przedsionku kościelnym.

kruchta, staropol. babiniec, przedsionek kościelny, poprzedzający wejście główne, czasem także boczne do naw lub zakrystii; pomieszczenie wyodrębnione wewnątrz kościoła, najczęściej pod chórem muzycznym lub w dolnej kondygnacji wieży sytuowanej na osi fasady; niekiedy osobna przybudówka, zwykle jednokondygnacjowa. [staroczes. kruchta, z łac. crupta, crypta]

krucyfiks, krzyż z przedstawieniem Chrystusa, należy do obowiązkowego wyposażenia kościoła; często z napisem INRI (skrót łac. Iesus Nasarenus Rex Iudeorum), malowany lub rzeźbiony. [łac. crucifixusukrzyżowany]

krużganek, ciąg komunikacyjny, biegnący wzdłuż zewnętrznych ścian budynku, najczęściej od strony dziedzińca, z jednej lub kilku stron, w jednej lub kilku kondygnacjach, otwarty arkadami filarowymi lub kolumnowymi, przykryty stropem lub sklepieniem, najczęściej krzyżowym. [niem. Kruz(e)ganek przejście krzyżowe, tj. krzyżujące się korytarze]

krypta, termin określający generalnie podziemne lub na pół podziemne, zaciemnione, słabo oświetlone dla zachowania niskiej temperatury, sklepione pomieszczenie pod prezbiterium kościoła, mieszczące relikwie lub grób świętego; służyło także jako miejsce chowania dostojników świeckich i duchownych. [łac. crypta]

kulisy: 1. element perspektywicznej dekoracji teatralnej; 2. element kompozycji ogrodowej, tworzący, podobnie jak w teatrze, obramienie z drzew, krzewów lub architektury dla widoku lub tła leżącego na dalszym planie, wprowadzone dla podkreślenia głębi perspektywy. [franc. coulisse]

kurtyna: 1. w teatrze ruchoma zasłona oddzielająca scenę od widowni; 2. w fortyfikacji bastionowej część obwodu obronnego (muru lub wału) położona między dwiema basztami, wykuszami lub bastionami; długość kurtyny nie przekraczała podwójnej nośności ognia muszkietowego (ok. 300 m). [daw. kurtyna, z wł. cortina zasłona]

kwadratura, podział przestrzeni ogrodowej na kwadratowe lub prostokątne kwatery. [łac. quadratura]

kwatera: 1. w terminologii architektonicznej segment wielodzielnego okna; 2. wydzielone obramieniem malowane lub rzeźbione pole skrzydeł ołtarza; 3. element podziału przestrzeni ogrodowej o zarysie kwadratu lub prostokąta, wyznaczony głównie drogami i obsadzany obrzeźnie drzewami lub żywopłotem, albo wypełnione w całości drzewami. [niem. Quatier, franc. quatier]

kwiaton, dekoracyjny element w kształcie dwu- lub czteroramiennego pęku kwiatów czy liści, ułożonego w jednej albo kilku kondygnacji; wykonany głównie z kamienia; wieńczył hełmy wież, szczyty, wimpergi, pinakle itp., stanowiąc charakterystyczny motyw architektury gotyckiej.