macewa, żydowski nagrobek w formie pionowo ustawionej płyty kamiennej (od XIX w. także żeliwnej), zamkniętej od góry dwoma odcinkami koła, zdobionej płaskorzeźbą i pokrytej inskrypcją.

machikuły, w fortyfikacjach średniowiecznych (od XVI w.) ganek na murach obronnych, wysunięty przed ich lico zewnętrzne na kamiennych kroksztynach lub na sklepieniach ceglanych; w podłodze znajdowały się otwory-wyrzutnie pocisków i wrzących cieczy; niekiedy zwieńczone blankami. Zob. też hurdycja. [franc. mâchicoulis]

malarstwo, dziedzina sztuk plastycznych, której istotą jest posługiwanie się linią i barwą (niekiedy tylko plamą barwną) i którego produkt, obraz jest zasadniczo dwuwymiarowy.

mandylion   => acheiropita.

maneż,   => ujeżdżalnia.

mansarda, pomieszczenie mieszkalne znajdujące się w kondygnacji strychowej; termin początkowo stosowany do pomieszczeń pod dachem mansardowym, także popularna nazwa takiego dachu. Zob. też facjatka. [od nazwiska F. Mansarta, architekta franc.]

marmoryzacja   => stiuk.

maswerk, dekoracja architektoniczna charakterystyczna dla sztuki gotyckiej. Maswerk składał się z elementów geometrycznych (laskowań, kół, odcinków koła, stylizowanych trój- i czteroliści, rybich pęcherzy) wykonanych w kamieniu i cegle. Maswerk stosowano do wypełniania głównie ażurowych otworów okiennych rozet, przeźroczy, wimperg, balustrad i in. elementów architektonicznych; niekiedy także pól ściennych (zw. ślepym). Maswerki przyjęły się również jako motyw dekoracyjny w rzemiośle artystycznym (snycerstwo, złotnictwo itp.). [niem. Masswerk]

maszkaron, maskaron, motyw dekoracyjny w formie stylizowanej głowy ludzkiej lub na pół zwierzęcej, o zdeformowanych groteskowo rysach i często fantastycznej fryzurze. [franc. mascaron, wł. mascherone]

mauzoleum, wielki monumentalny grobowiec; najczęściej w formie wolno stojącej budowli bogato zdobionej dekoracją rzeźbiarską i architektoniczną. Niekiedy nazwa nadawana kaplicy grobowej.

melchizedech   => monstrancja.

mensa, monolitowa płyta z piaskowca lub marmuru stanowiąca zasadniczą część ołtarza, oparta na nóżkach (stipes) lub skrzyni, często o kształcie sarkofagu lub bloku; w mensie znajduje się kwadratowe wydrążenie, zw. sepulcrum (grób) na relikwie męczenników. Zob. ołtarz. [łac. stół]

metopa, kwadratowa lub prostokątna płyta między tryglifami na fryzie belkowania doryckiego. W budownictwie drewnianym metopy terakotowy wypełniały przestrzeń między występującymi na zewnątrz zakończeniami belek stropowych; w budownictwie kamiennym zdobione były najczęściej płaskorzeźbami.

mezzanino, półpiętro, niska kondygnacja międzypiętrowa, zwykle między parterem a pierwszym piętrem bądź stanowiąca ostatnią kondygnację; przeznaczone na pokoje dla służby, dzieci lub gościnne. [wł. mezzanino, od mezzano środkowy]

miedzioryt, technika graficzna druku wklęsłego.

misericordia   => stalle.

mizrach, tablica znajdująca się na wschodniej ścianie synagogi, wskazująca wiernym, w jakim kierunku winni zwracać się w czasie modlitwy; nosi napis hebrajski Mizrach; wykonana zazwyczaj z metalu, zdobiona figurami zwierząt (lew, jeleń, tygrys, orzeł) i motywem   => menory.

mnich: 1.  => dachówka; 2. król, w   => więźbie dachów namiotowych i hełmów środkowy słup, stanowiący oś i trzon całej konstrukcji; niekiedy przedłużony ponad dach, zakończony gałką, krzyżem, chorągiewką itp. [staroczes. mnich, ze staroniem. munih, z łac. kośc. monicus]

modylion, w architekturze starożytnej rodzaj ozdobnego kroksztynu, konsoli, profilowanej po bokach, dekorowanej zazwyczaj liściem akantu i ornamentem łuski; modylion podtrzymywały gzyms koronujący. [franc. modylion, wł. modiglione]

monastyr, monaster   => klasztor.

monstrancja, naczynie liturgiczne, służące do kultowego ukazywania i procesyjnego przenoszenia hostii; monstrancja składa się ze stopy, trzonu z   => nodusem i tzw. glorii, dekoracyjnie kształtowanej, z małą puszką kryształową lub szklaną, z metalowym półksiężycem wewnątrz (tzw. melchizedek), służącym do podtrzymania hostii; wykonana ze złota, srebra lub pozłacana. [niem. Monstranz, starowł. mo(n)stranza, od mo(n)strare pokazywać]

mozaika, technika dekoracyjna zaliczana do malarstwa monumentalnego, polega na układaniu wzoru z drobnych, różnego kształtu barwnych kamieni, szkła i ceramiki na odpowiednio przygotowanym podłożu (świeża zaprawa kamienna, cement, mastyks); poszczególne płytki mozaika nazywa się   t e s s e r a m i.