obdaszek, fartuch, okap: 1. w budownictwie drewnianym wąski, jednospadowy daszek przepuszczony na pewnej wysokości na zewnętrznych ścianach budynku, najczęściej między szczytem i ścianą (w Polsce); może być oparty na ostatkach belek czy bali lub na specjalnych krótkich wspornikach, zw.   k r z y ż a k a m i;   w wyższych budynkach drewnianych obdaszki chronią ścianę lub jej fragmenty (najczęściej podwalinę) przed opadami atmosferycznymi, jak również pełnią funkcję jej podziału architektonicznego; 2. jedno- lub dwuspadowy daszek nad bramą, furtką, murem, płotem itp.

obejście, ambit, w kościołach przejście obiegające prezbiterium, zwykle na przedłużeniu naw bocznych, oddzielone murem lub arkadami; obejście było charakterystycznym elementem dla kościołów romańskich (zwłaszcza pielgrzymkowych) i gotyckich; do obejścia przylegały zwykle kaplice promieniste (tzw. wieniec kaplic).

obelisk, wysoki słup, przeważnie czworoboczny, zwężający się ku górze, ścięty u szczytu, w formie wydłużonego ostrosłupa. [łac. obeliscus, z gr. obelískos rożen, słup]

oberża   => karczma.

obramienie, dekoracyjne ujęcie otworu (zwł. okiennego), wnęki, płyciny, panneau, tablicy, epitafium, nagrobka itp. Ozdobne obramienie otworu drzwiowego nazywa się   => portalem, obramienie tkanin, iluminacji, reliefów, rycin   => bordiurą.

oculus, okrągły otwór w ścianie lub w sklepieniu (najczęściej w szczycie kopuły) przepuszczający światło i powietrze do wnętrza; w przeciwieństwie do   => oeil-de-boeuf, o prawie nie zdobionym obramieniu. [łac. oko]

oczep, obieraka, ocet, siestrzan, spinka, w budownictwie drewnianym poziomy element konstrukcyjny, łączący górą zasadnicze słupy konstrukcyjne; w konstrukcji słupowo-ramowej oczep jest zwykle związany z belkami nad daną konstrukcją; w budynkach wieńcowych oczep (bal do ocapiania, sumiec) nazywa się niekiedy bale wieńca (zazwyczaj o większym przekroju niż pozostałe bale zrębu), w które zacięte są belki stropowe.

odwach   => kordegarda.

oeil-de-boeuf, wole oko, małe okno, owalne lub okrągłe, ujęte zwykle w ozdobne obramienie; umieszczano je w górnych kondygnacjach budynku, frontonach, czasem nad drzwiami lub oknami (jako nadświetle), a także we wnętrzach, jako pośrednie lub dodatkowe oświetlenie. Charakterystyczne dla XVII-XVIII wieku. [franc. wole oko]

oficyna: 1 wolno stojący budynek w pobliżu pałacu lub dworu, zawierający przeważnie pomieszczenia gospodarcze oraz mieszkania służby i oficjalistów zwykle na planie prostokątnym, o skromniejszym opracowaniu elewacji niż korpus główny; oficyny często umieszczane symetrycznie w stosunku do korpusu, ujmowały po bokach dziedziniec honorowy; 2. w budownictwie miejskim boczne skrzydła kamienicy czynszowej (gł. XIX i XX w.), otaczające podwórze, z wejściem od niego, zawierające skromne mieszkania niż w części frontowej. [łac. officina warsztat, wytwórnia]

okap: 1. dolna krawędź połaci dachu wysunięta przed lico ściany, w celu chronienia jej przed ściekającą wodą deszczową; 2.  => obdaszek; 3.  => kominek.

okiennica, zewnętrzne lub wewnętrzne zabezpieczenie i przesłonięcie okna, zawieszone przy otworze, o konstrukcji podobnej do skrzydeł drzwi; wykonane zwykle z drewna, często składane, zwłaszcza wewnętrzne; podnoszona okiennica z cienkich poziomych klepek nosi nazwę   ż a l u z j i (strzelica).

oktogon   => centralna budowla.

olędry, olendry, holendry, nazwa osadników oraz wsi zakładanych przez Holendrów w dolinach rzek i na bagnach, w związku osuszaniem terenów podmokłych; pojawiły się w delcie Wisły na początku XVI w., na następnie w środkowej Polsce, zwłaszcza w dolinie Wisły i Wielkopolsce. [Holendrzy, obywatele Holandii]

ołtarz, miejsce składania ofiar kultowych, znane niemal we wszystkich rozwiniętych religiach. W religii chrześcijańskiej ołtarz jest miejscem modlitwy kapłana i ofiary mszy. Pierwsze ołtarze miały formę stołu lub tumby grobowej. Zasadniczą częścią ołtarza jest   => mensa, w której wmurowanej są relikwie. Od ok. IV-VI w. zaczęto stosować dekoracyjną oprawę w formie   => cyborium (3). Od okresu romańskiego rozróżnia się ołtarz główny - umieszczony w prezbiterium - i ołtarze boczne - w kaplicach lub nawach bocznych. W XI w. pojawiła się płaskorzeźbiona nastawa ołtarzowa (retabulum) ustawiona w tylnej części ołtarza na mensie albo na osobnej podbudowie.

opactwo   => klasztor.

oranżeria   => pomarańczarnia.

oratorium, oddzielne pomieszczenie, rodzaj kaplicy, przeznaczenie dla celów kultowych ściśle określonej grupy wiernych, np. zakonników w klasztorze, alumnów w seminarium duchownym, chorych w szpitalu. [późnołac. miejsce modlitwy]

organy, instrument muzyczny dęty, klawiszowy; organy zbudowane są z różnego rodzaju i różnej wielkości jednodźwiękowych piszczałek wargowych i stroikowych wykonanych z drewna (graniaste) i metalu (cylindryczne), z mechanizmu powietrznego (składającego się z miechów, kanałów wiatrowych, zbiorników wiatrowych, wiatrownic) i z mechanizmu klawiszowo-rejestrowego. Piszczałki uporządkowane wg wielkości są ustawione w szeregach lub wiązkach. Organy występują zazwyczaj w obudowie skrzyniowej (meblowej) lub architektonicznej, której frontowa część - prospekt, często bogato zdobiony i nierzadko o bogatym programie ikonograficznym, jest dostosowana do wnętrza i wystroju kościoła. Jego najistotniejszym elementem zdobniczym są same piszczałki, zazwyczaj ustawione wylotem ku górze. [niem. Organ, franc. organe]

ornament, motyw lub zespół elementów zdobniczych, stosowany w architekturze i innych sztukach plastycznych, może występować w formie pasów (o układzie ciągłym lub rytmicznym), wypełniać określone pola (symetrycznie lub asymetrycznie) albo pokrywać jednolicie całą powierzchnię przedmiotu. Ornament jest często stosowany jako element podziału, ram dla kompozycji czy też dla podkreślenia tektoniki przedmiotu (odpowiednie zaakcentowanie jego części). Podstawową cechą ornamentu jest jego nie realistyczny a najczęściej całkowicie abstrakcyjny charakter, polegający na odrzuceniu czynnika ilustracyjnego i operowaniu czystą formą.

orylon   => bastion.

osada, zespół zabudowy zamieszkiwanej w ciągu dłuższego czasu przez większą grupę ludzi. Rozróżnia się osady   o t w a r t e   i   o b r o n n e.

osiedle, nieduże skupisko siedzib ludzkich; odrębna jednostka osadnicza o charakterze nierolniczym (np. osiedle uzdrowiskowe); typ zagospodarowania terenów miejskich: osiedle mieszkaniowe, wyposażone w niezbędne urządzenia usługowe (niekiedy dzielone na tzw. kolonie).

ostatek, wypust, statnik, wychodząca poza zewnętrzne lico ściany budynku część bala, sosrębu, belki stropowej itp.; dłuższe, najczęściej profilowane ostatki pełniące rolę wsporników noszą nazwę   r y s i ó w;  ostatek bali pod rysiami -   p o d r y s i ó w.  Podrysie i rysie są wyjątkowo bogato opracowane w karpackim budownictwie cerkiewnym.

ostokół   => palisada.

ościeże, powierzchnia wewnętrzna ujmującego otwór okienny, drzwiowy itp. Rozróżniamy ościeże   b o c z n e   (wewnętrzne powierzchnia węgarów) i   g ó r n e   (wewnętrzne powierzchnie nadproża lub łuku zamykającego otwór). Skośnie ścięte ku wnętrzu lub na zewnątrz ościeże nazywa się   g l i f e m   lub   r o z g l i f i e n i e m;   rozglifienie stosowano powszechnie w architekturze średniowiecznej, szczególnie w otworach murów obronnych. Ościeża wyłożone boazerią noszą nazwę   s z p a l e t ó w.