wał, nasyp ziemny wzniesiony dla celów obronnych; otaczał miejsce obronne, osłaniając przed obserwacją i obstrzałem nieprzyjacielskim, a zarazem stanowisko strzeleckie obrońców.

warownia: 1. każde ufortykowane miejsce przystosowane do obrony; 2. w ścisłym znaczeniu miejsce ufortyfikowane, służące przede wszystkim do celów militarnych (gród, zamek, stanica, strażnica, cytadela, twierdza, fort).

wątek, układ, wiązanie, opus, appareil, układ cegieł lub kamieni w   => murze (ścianie). Odróżnia się odmiany w zależności od kształtu i rytmu układanych elementów; niektóre wątki są typowe dla pewnych okresów i środowisk budowlanych.

weranda, drewniane lub murowane otwarte pomieszczenie, o charakterze przede wszystkim wypoczynkowym, czasem oszklone, poprzedzające główne wejście do budynku lub znajdujące się przy innej elewacji, zwykle o charakterze dobudówki. Werandy stosowano w domach podmiejskich, wiejskich, w budynkach kolonialnych itp. [franc. véranda, z port. varanda]

westwerk, rozbudowana zachodnia część bazyliki charakterystyczna dla architektury wczesnoromańskiej. Westwerki służyły do odprawiania niektórych obrzędów liturgicznych (np. chrzest, okolicznościowe nabożeństwa), jako pomieszczenie dla uczestniczących w obrzędach zakonników lub panów feudalnych i ich dworów.

westybul, przedsionek w niektórych typach budowli świeckich. [franc. vestibule, z łac. vestibulum]

węgar, pionowy element konstrukcyjny ujmujący po bokach otwór okienny, drzwiowy itp., dźwigający nadproże lub łuk. Węgary drzwiowe wraz z nadprożem lub łukiem składają się na odrzwia; powierzchnia wewnętrzna węgar nosi nazwę   => ościeży bocznych.

węgieł, klucze, zwęgłowanie, w budownictwie drewnianym skrzyżowanie dwóch łączących się elementów ścian wieńcowych (=> wieńcowa konstrukcja).

wgłębnik, boulingrin,   => parter wgłębiony zazwyczaj z trawnika, o geometrycznym zarysie, którego część środkowa jest obniżona na kształt płaskiej niecki.

wiata, wewnętrzny dziedziniec w kamienicach (zazwyczaj między drugim a trzecim traktem) nakryty konstrukcją dachową i oświetlony oknami w świetliku wysuniętym ponad połacie dachowe. Użytkowana na cele handlowe i magazynowe. [z gwar wileńskich, litew. viet`a miejsce]

wiatrak, młyn wietrzny, urządzenie energetyczne wykorzystujące siłę wiatru do napędu kamieni młyńskich (niekiedy pomp, a obecnie również i prądnic elektrycznych). Głównym elementem wiatraka są wieloramienne skrzydła poruszane wiatrem, wprawiające w ruch obrotowy wał napędowy zakończony kołem palecznym przekazującym ruch obrotowy na zainstalowane urządzenia.

wiązanie dachowe   => więźba.

wiązanie muru   => wątek.

wiązany system, wiązany układ, system kompozycji przestrzennej wnętrz kościelnych, związany z zastosowaniem sklepień krzyżowych, w której jednemu kwadratowemu przęsłu nawy głównej odpowiadają w nawach bocznych po dwa również kwadratowe przęsła, każde o polu stanowiącym 1/4 powierzchni przęsła głównego.

wielki porządek   => porządki architektoniczne.

wieńcowa konstrukcja, blokowa, blok-hauzowa, na węgieł, wieńcówka, na zamek, na zrąb, zrębowa, system drewnianej konstrukcji z poziomych bali, ułożonych jeden na drugim, tworzących tzw. zręby, połączonych na narożnikach (=> węgły) w zamknięty wieniec (tzw. izba konstrukcyjna).

wietrznik, wskaźnik wiatru umieszczany na szczycie wieży kościelnej, ratuszowej, na bramie miejskiej lub wieżyczce domu, wykonywany z żelaza, brązu i miedzi, czasem złocony; w kształcie chorągiewki, czasem ptaka (=> kurek) lub postaci ludzkiej.

wieża, budowla lub wyodrębniona część innej budowli na planie koła, owalu, wieloboku lub prostokąta, której wysokość jest wyraźnie zaakcentowana w stosunku do szerokości podstawy.

więzar (kozioł krokwi, pokrok, stolec), element   => więźby krokwiowej, składający się z zespołu dwóch symetrycznych krokwi opartych na belce więzarowej wraz z wewnętrznymi wzmocnieniami.

więźba, konstrukcja dachowa, wiązanie dachowe, szkielet konstrukcyjny dachu, hełmu, a często i dachu kopułowego, dźwigający pokrycie; w potocznym użyciu synonim więźby typu krokwiowego.

wilki   => kominek.

wimperga, w architekturze gotyckiej dekoracyjny szczyt trójkątny, umieszczony w zwieńczeniu portalu lub okna. Pole wimpergi zdobiono ślepym lub ażurowym   => maswerkiem, krawędzie   => żabkami, wieńczono je   => wiatonem,   => pinaklami, rzadziej rzeźbą figuralną. [niem. Wimperg]

wirydarz: 1. kwadratowy lub prostokątny ogród wewnątrz zabudowań klasztornych, otoczony krużgankiem, otwierający się do niego arkadami. 2. staropol. określenie małego dworskiego ogrodu ozdobnego, w którym uprawiano kwiaty i zioła, rosły zioła cieniste, znajdowały się ławy z darni do wypoczynku. [łac. viridarium gaj, park od viridis zielony]

wnęka, wgłębienie w grubości muru, różnych rozmiarów i form, proste lub ujęte w ramy dekoracyjne. Zob. też nisza.

wodozbiór, rezerwuar, wieża ciśnień, budowla, często ozdobna, ze zbiornikiem do gromadzenia wody na wysokości, która pozwala rozprowadzać ją pod ciśnieniem do zdrojów, fontann, kaskad i in. urządzeń wodnych w założeniach ogrodowych; czasami pod względem formy była to okazała budowla.

wole oczy   => kimation.

wole oko   => oeil-de-boeuf.

woluta, ślimacznica, element architektoniczny i motyw ornamentalny w kształcie spirali lub zwoju. [franc. volute, z wł. voluta]

wotum, w liturgice rzymskokatolickiej przedmiot ofiarowywany w formie dziękczynienia lub w wyniku zbiorowego ślubu. Zwyczaj przejęty od Rzymian. [łac. votum obietnica, życzenie, od voveo obiecuję, życzę (sobie)]

wpust, fuga, nut, przy łączeniu na szerokość dwóch równoległych drewnianych elementów konstrukcyjnych - żłobek w jednym z nich, odpowiadający występowi drugiego elementu, zw. wypustem (palec, pióro), na który jest nasadzony; czasami zamiast wypustu występuje pióro (=> klepki).

wrąb, gniazdo (krab, nacięcie, wcięcie, zacięcie), przy łączeniu dwóch drewnianych elementów konstrukcyjnych wycięcie w jednym z nich (albo w obu) umożliwiające nałożenie jednego elementu na drugi; miejsce zw. jest szyją.

wspornik, element architektoniczny podtrzymujący (np. żebro sklepienia, posąg), osadzony w ścianie i wysunięty silnie przed jej lico; wykonany w kamieniu, cegle, metalu, rzadziej w drewnie; zazwyczaj silnie profilowany i dekorowany. Zob. też konsola; modylion; kroksztyn.

wykusz, nadwieszony na zewnętrznej ścianie budowli wielokątny lub czworokątny występ w formie dobudówki przeprutej szerokimi oknami, nakrytej osobnym dachem, poszerzający wnętrze, do którego przylega. [staroczes. vikus, niem. wik-hus]

wylot   => kontusz;  => kontusik.

wyżka, komora umieszczona na poddaszu w budynkach mieszkalnych na wsi i w małych miasteczkach (dziś spotykana jeszcze na Orawie, Podhalu i w Beskidzie Niskim). W tzw. "chałupie orawskiej z wyżką" wyżka ma zazwyczaj ganek drewniany nad oknami elewacji z wejściem, zw. przedwyscem.