Zabytki miejscowości dolnośląskich
l i t e r a   W - WROCŁAW



Wrocław - miasto wojewódzkie

Wrocław powstał na wyspach odrzańskich na skrzyżowaniu ważnych dróg handlowych wiodących z południa nad Bałtyk i z Rusi na zachód. W połowie IX w. był on najprawdopodobniej jedną z ważniejszych osad plemienia Ślężan, których centrum stanowiła góra Ślęża. Od końca tego wieku aż do połowy X w. Wrocław wraz z całym Śląskiem należał do państwa czeskiego. W 2. poł. X w., najprawdopodobniej w 990 r., Wrocław jako potężny gród, stolica osobnej dzielnicy, wszedł w skład piastowskiej Polski. Centrum stanowił obronny gród, siedziba feudała i jego drużyny wojskowej. Obok na podgrodziu również otoczonym obwarowaniami, mieszkali i produkowali swe wyroby rzemieślnicy, a na placu targowym handlowali kupcy. Ślady tego najstarszego grodu odkryto na Ostrowie Tumskim obok obecnego kościoła Św. Marcina, podgrodzia zaś na terenie między kościołem Św. Krzyża a katedrą (zrekonstruowany model całości znajduje się w Muzeum Historycznym w Ratuszu).
Znaczenie Wrocławia zaczęło wzrastać; w 1000 r. stał się on stolicą biskupstwa obok Krakowa, Gniezna i Kołobrzegu. W 1109 r. stoczono pod Wrocławiem - na Psim Polu - bitwę z cesarskimi wojskami Henryka V, która utwierdziła niepodległość Polski. W zasadzie od 1138 r. stał się Wrocław stolicą odrębnej dzielnicy, rywalizując z Krakowem. Teren pierwotnego podgrodzia, zbyt mały wobec wzrastającej liczby ludności i nowych fundacji, został poszerzony o tereny położone na północ od Odry: na Ołbinie powstał klasztor Św. Wincentego, na Wyspie Piaskowej zaś klasztor NP Marii na Piasku, oba fundowane i wyposażone przez Piotra Własta i jego żonę. Na lewym brzegu Odry, obok kościoła Św. Maurycego, powstała duża osada tkaczy wallońskich z Arras (Francja). Obok mostu piaskowego, na terenie obecnego Nowego Targu rozplanowano nowy rynek miejski z wytyczonymi ulicami. Obok niego założono nowe kościoły i klasztory: kościół Św. Marii Magdaleny, kościół Franciszkanów, a do dawnego kościoła Św. Wojciecha sprowadzili się dominikanie. Ten żywiołowy rozwój przerwał najazd tatarski w 1241 r., który zniszczył lewobrzeżne miasto. Odbudowujące się miasto, lokowane na prawie niemieckim, zostało przeniesione dalej na południe. Na nowym terenie w latach 1241-1242 wytyczono prostokątny rynek i prostopadle do niego biegnące ulice. Miasto otoczono rowami i wałem z palisadą. Rozwijający się handel tranzytowy przyczynił się do wzrostu bogactwa i politycznego znaczenia Wrocławia. Mieszczanie wznieśli gotycki ratusz, rozpoczęty już przed 1299 r., sukiennice, kościoły miejskie Św. Marii Magdaleny i Św. Elżbiety, a całość została otoczona podwójnym murem, z bramami. Dzięki trwałym związkom ekonomicznym Śląska z Polską miasto bogaci się i szybko rozwija, należąc na przełomie XIV i XV w. do największych miast Europy środkowej. W 1404 r. we Wrocławiu przebywał Władysław Jagiełło, prowadząc rokowania z królem czeskim Wacławem IV w sprawie odzyskania Śląska. Wojny z husytami (1420-1435) i okres późniejszy przyniosły miastu straty. Druga połowa XV i pierwsza XVI w. upłynęły we Wrocławiu na walce z Jerzym z Podiebradu oraz na zatargach z Polską, w wyniku których miasto dotkliwie ucierpiało na zerwaniu stosunków handlowych. Zmiana kierunku dróg handlowych i utrata rynków wschodnich powoli przyczyniły się do upadku gospodarczego znaczenia Wrocławia. Kryzys ten pogłębił jeszcze okres wojny trzydziestoletniej i panującej wówczas zarazy. Przejście Wrocławia ze Śląskiem w 1741 r. pod panowanie Prus bynajmniej nie wpłynęło na gospodarcze ożywienie miasta. Mimo przejścia pod władzę Hohenzollernów gospodarcze związki Wrocławia z Polską nadal pozostały silne przez powiązanie rzemiosła i przemysłu z polskim odbiorcą. Postępująca industrializacja stworzyła podstawę do dalszego rozwoju miasta w XIX i 1. poł. XX w.
Następuje rozwój kolei żelaznej; w 1842 r. zostaje otwarta linia Wrocław-Oława, w 1843 r. powstaje dworzec Świebodzki, w 1856 r. dworzec Główny, a w latach 1864-1867 Nadodrzański. Wzrost ilości mieszkańców prowadzi do terytorialnego rozszerzenia miasta, które otaczają nowe dzielnice. Wznosi się również szereg charakterystycznych obiektów:
Most Grunwaldzki (1910), Halę Ludową (1913) i Stadion Olimpijski (1926-1928). Nadal we Wrocławiu mieszka i pracuje liczna ludność polska. Przebywał tu Wincenty Pol, w Gimnazjum Św. Elżbiety nauczał języka polskiego Jerzy Samuel Bandkie, a firma wydawnicza rodziny Kornów rozpowszechniała dzieła autorów polskich. Równolegle działa w mieście cały szereg organizacji polonijnych. Prześladowania Polaków przybierają na sile w okresie władzy partii hitlerowskiej w III Rzeszy. Wrocław zamieniony na twierdzę w ostatnim etapie drugiej Wojny światowej poddaje się dopiero 7 maja 1945 r., jako zniszczone w 68% miasto. Mimo katastrofalnego stanu rozpoczyna się okres odbudowy zakładów przemysłowych, zaplecza mieszkalnego, pomników kultury oraz instytucji naukowych. Wrocław jako nowoczesny ośrodek naukowo-przemysłowy nabiera coraz większego znaczenia wśród innych miast polskich.

- Ratusz wymieniany jest po raz pierwszy w 1299 r. Było to założenie dwunawowe z wieżą od zachodu. W 1. poł. XIV w. dobudowano część wschodnią z salą książęcą na piętrze. W 2. poł. XV i na początku XVI w. nastąpiła dalsza rozbudowa (lata 1471-1504): dodano od południa trzecią nawę i stworzono jednolitą elewację, ozdobioną trzema wykuszami, a następnie dostawiono pozostałe pomieszczenia i nakryto je bogatymi sklepieniami żebrowymi. Całość tego wspaniałego dzieła z epoki późnego gotyku została zrealizowana przez łużycką strzechę budowlaną, kierowaną przez Pawła Preusse z Miśni i rzeźbiarza Bricciusa Gauszke ze Zgorzelca, przy współpracy mistrzów miejscowych Josta Tauchena i Hansa Bertolda. Bogato profilowany szczyt wschodni wykonano ok. 1500 r. ozdabiając go zegarem w 1580 r. Wieżę zachodnią zwieńczono renesansowym hełmem w 1558 r. Restaurowany w końcu XIX w., zniszczony w 1945 r. został poddany gruntownym pracom rekonstrukcyjnym w latach 1949-1953. Obecnie stanowi klejnot architektury gotyckiej. Najbogatszą fasadę południową z trzema wykuszami pokrywają wspaniałe rzeźby, przedstawiające różne typy mieszczan, rycerzy itp. w formie dwóch poziomych fryzów rozdzielających kondygnacje. Całości dekoracji dopełniają duże posągi charakterystycznych postaci średniowiecza, wykonane w XIX w. Jasne przestronne wnętrza tak trójnawowe Wielkiej Sali jak i Sali Książęcej, nakryte bogatymi sklepieniami należą do najwspanialszych na Śląsku i uderzają bogactwem dekoracji oraz jej wysokim poziomem artystycznym.
- Mury miejskie. Pierwszym pasem obronnym, otaczającym miasto lokowane po 1241 r., był rów, wał i częstokół. Od 1260 r. rozpoczęto budowę murów z wieżami obronnymi i bramami, całość otaczając fosą. Zasilały ją wody Oławy i prawdopodobny jej bieg był następujący: ul. K. Janickiego, ul. Ofiar Oświęcimskich, dalej zaułek Zamkowy i ul. Siedmiu Kół, łukiem zaułku Ruskiego, wzdłuż ul. Białoskórniczej, wpadała ona do Odry w pobliżu Wyspy Młyńskiej. Od położonego na północ terytorium książęcego (obecny teren pl. Nankera), mieszczącego zamek oraz fundacje zakonne, miasto oddzielone było sztuczną fosą. Całość terenu otaczał mur wzniesiony z cegły na fundamencie z kamienia łamanego, rozdzielony trzydziestu dziewięcioma basztami i pięcioma bramami miejskimi: Piaskową, Oławską, Świdnicką, Ruską i Mikcłajską. Baszty kwadratowe przewyższały mur średnio o trzy metry i zwieńczone były blankami. W końcu XIII w. w związku z terytorialnym rozwojem miasta rozpoczęto budowę nowych umocnień. W tym też czasie nastąpiło włączenie terenu książęcego w obronny obszar miasta. Całość tych prac realizowanych właściwie przez cały XIV i XV w. przyniosła miastu nowe fortyfikacje murowane, wzmocnione obok baszt i bram półkolistymi bastejami wysuniętymi przed mury. Od wschodu poszerzano miasto dopiero w 1589 r. w związku z budową nowych obwarowań bastionowych. Rozbudowa tych fortyfikacji, głównie projektu H. Schneidra, trwała prawie do końca XVII w. Po nowożytnych uzupełnieniach dokonanych przez Fryderyka II poczęto je niszczyć prawie zupełnie na rozkaz Napoleona od 1807 r. Obecnie z pierwszego pierścienia murów obronnych zachowała się kwadratowa baszta ze śladami krenelaża oraz połączony z nią fragment murów miejskich (ul. K. Janickiego), położone we wschodniej części miasta. Z drugiego pierścienia murów (początek XIV w.) zachowały się pewne fragmenty na terenie dawnego arsenału miejskiego w północno-zachodniej części miasta, oraz szereg póżnogotyckich płaskorzeźb z 2. poł. XV w., pochodzących z bramy Mikolajskiej rozebranej w 1817 r. i przeniesionych na elewację kościoła pw. 11 Tysięcy Dziewic w latach 1822-1823 (ul. Jedności Narodowej 88/89). Zachowała się również odsłonięta i częściowo zrekonstruowana (1970-1971) póżnogotycka basteja półkolista z końca XV w. z kolistymi strzelnicami i wieżyczkami strażniczymi (A1. J. Słowackiego). Z obwarowań ziemnych dotrwały dwa potężne bastiony: jeden południowo-wschodni (obecne Wzgórze Partyzantów), oraz bastion ceglarski - narożny północno-wschodni nad Odrą (obok Muzeum Narodowego). Oprócz tego istnieją duże partie fosy miejskiej, otaczające stare miasto zwartym pierścieniem.
- Katedra Św. Jana Chrzciciela. Najprawdopodobniej od 1000 r. istniała tu drewniana katedra, w której pierwszym biskupem był Jan. W 1158 r. biskup Wauthier de Mallonne rozpoczął budowę katedry murowanej w stylu romańskim. Budowa jej trwała dość długo, gdyż ukończył ją dopiero biskup Zyrosław (1170-1198) ok. 1180 r. Obecnie zachowały się z niej, prócz fragmentów rzeźb portalowych, odkryte w 1948 r. fragmenty krypty dawnej katedry pod obecnym prezbiterium. Budowę obecnego prezbiterium w stylu gotyckim rozpoczęto w 1244 r. i trwała ona do konsekracji w 1272 r. Korpus nawowy z wieżami wzniesiono w 1. poł. XIV w., małe prezbiterium od wschodu (kaplica Mariacka) ukończył w 1361 r. biskup Przecław z Pogorzeli, znajdując w niej miejsce swego spoczynku. Około 1400 r. prowadzono dalszą rozbudowę części zachodniej; w 1416 r. ukończono wieżę północną, południową zaś w 1430 r. Ozdobną kruchtę od zachodu zbudowano w latach 1465-1468. Dalsze wieki powiększały katedrę o nowe fundacje omówione poniżej. Rok 1945 przyniósł zniszczenie budynku w 80%, zrekonstruowanego w latach 1946-1951, a ostatnie badania w 1969 r. pozwoliły na odsłonięcie i rekonstrukcję pierwotnego podziału fasady zachodniej z ozdobnym oknem,
- Katedra przedstawia się obecnie jako trzynawowa bazylika bez transeptu, z prezbiterium otoczonym prostokątnym obejściem i z czterema wieżami: dwiema od wschodu i dwiema od zachodu. Wnętrze jest dwunastoprzęsłowe, z czego połowa przypada na prezbiterium, a połowa na nawę główną. W prezbiterium zastosowano romański system związany (patrz Trzebnica) o sześciopolowych sklepieniach krzyżowo-żebrowych. Sklepienia dźwigają prostokątne filary, gładkie od strony prezbiterium, gdyż potężne wiązki służek wspierają się tu na liściastych konsolach, zaś w arkadach i nawach bocznych służki sprowadzono do posadzki i osadzono w attyckich bazach. Roślinna dekoracja kapiteli, o wysokim poziomie artystycznym, reprezentuje epokę przejściową romańsko-gotycką. Kamienne maswerki okien mają bogate podziały; szczególnie efektowne jest okno wschodnie z czteroczęściowym maswerkiem. Przeciwstawieniem prezbiterium jest o wiele skromniejszy korpus nawowy. Przęsło wschodnie, szersze od następnych imituje transept. Nad nawą środkową zrekonstruowano sklepienie kolebkowe z lunetami. Po bokach przęsła wschodniego, w nawach bocznych sklepienia są trójdzielne, wsparte na pośrednich osiach kaplic; poza nimi w nawach bocznych sklepienia krzyżowo-żebrowe. Na ścianach nawy środkowej biegnie poziomy fryz, złożony z półłuków, wypełnionych maswerkiem. Od południa do prezbiterium przylega zakrystia. Od wschodu całość zamyka kaplica Mariacka, która w swym usytuowaniu i formie jest repliką analogicznej kaplicy Mariackiej w krakowskiej katedrze na Wawelu, co związane jest z osobą biskupa Nankera, który ze stolicy krakowskiej został przeniesiony do Wrocławia. Nakrywa ją bogate sklepienie, założone na trójkątach; kamienne maswerki w oknach częściowo należą już do gotyku płomienistego. Między skarpami przyporowymi wzdłuż korpusu katedry biegną kaplice i kruchty, dobudowane od końca XIV po XVI w. Wieże zachodnie o smukłych proporcjach są siedmiokondygnacjowe o skarpach bogato rzeźbionych. Pomiędzy nimi znajduje się wysunięty ku zachodowi późnogotycki przedsionek, wyposażony we wspaniałą rzeźbę kamienną. Zwracają uwagę ponownie użyte tu zachowane fragmenty rzeźbione z katedry romańskiej. Na północnej zewnętrznej ścianie umieszczono pod późnogotyckim baldachimem kopię zniszczonej w 1945 r. romańskiej rzeźby św. Jana Chrzciciela, a od południa postać św. Wincentego z 1470 r. We wnętrzu zachował się kamienny portal wiodący do zakrystii, z datą 1517 r. Jest to najstarszy datowany portal renesansowy na Śląsku, związany z osobą biskupa Jana Turzo, prekursora nowej sztuki na tym terenie. Drewniane drzwi o bogatej snycerce, wiodące do katedry od zachodu i południa, pochodzą z ok. 1700 r. Z obecnego wyposażenia wnętrza, odbudowanego po zniszczeniach wojennych w 1945 r., zwracają uwagę: w ołtarzu głównym rzeźbiony tryptyk z 1522 r. ze sceną Zaśnięcia NP Marii, pochodzący z Lubina; na zakończeniu nawy głównej dwa ołtarze: jeden z płaskorzeźbą przedstawiającą Męczeństwo św. Wincentego, wykonaną przez Adriana de Vries w 1614 r., drugi z tzw. obrazem Sobieskiego, pochodzącym z kościoła w Międzylesiu (darowanym Sobieskiemu przez papieża Klemensa XI dla uczczenia pamięci oswobodzenia Wiednia). Ambona pochodzi z ok. 1725 r. z rzeźbami w alabastrze J. J. Urbańskiego. Stalle w prezbiterium przeniesiono tu z kościoła Św. Wincentego we Wrocławiu; zostały wykonane w latach 1662-1665 przez Franciszka Motsza, rzeźby zaś wyszły spod dłuta F. Zellera.
- Nagrobki. W kaplicy Mariackiej znajduje się nagrobek jej fundatora biskupa Przecława z Pogorzeli (zm. 1376). Na tumbie nagrobnej spoczywa na płycie wykonana w pełnej rzeźbie z marmuru figura zmarłego, ułożona hieratycznie. W prezbiterium trzy płyty brązowe biskupów: Henryka, księcia śląskiego i biskupa wrocławskiego (zm. 1398), Piotra Nowaka (zm. 1456) i Rudolfa (zm. 1482). W południowej nawie bocznej mosiężna płyta nagrobna biskupa Jana Rotha (zm. 1505), sporządzona przez Piotra Vischera z Norymbergi w 1496 r. Zmarły przedstawiony jest frontalnie, w pontyfikalnych szatach, pod gotyckim baldachimem. Z pierwotnego nagrobka biskupa Jana Turzo (zm. 1520) zachowała się tylko postać w pełnej rzeźbie z białego marmuru. Zmarły spoczywa na boku z głową wspartą na ramieniu (poza nawiązuje do włoskich dzieł w Polsce); należy on do najcenniejszych dzieł, powstałych pod wpływem włoskiego renesansu. Oprócz wymienionych wnętrze katedry wypełnia cały szereg nagrobków i epitafiów kościelnych i świeckich dostojników kapituły wrocławskiej.
- W narożniku południowo-wschodnim znajduje się kaplica Św. Elżbiety, wzniesiona w latach 1684-1700 jako fundacja kardynała Fryderyka, elektora heskiego. Jest to wspaniałe dzieło włoskiego baroku, wzniesione wg projektów Giacoma Scianci, Założone na prostokącie, z małym prezbiterium, nakryte kopułą zwieńczoną latarnią. Bogaty ołtarz i nagrobek fundatora są ściśle związane z architekturą wnętrza. Ołtarz główny ma formę baldachimu wspartego na kolumnach; pod nim znajduje się marmurowa rzeźba św. Elżbiety (1682 r.) dłuta Ercole Ferraty. Po stronie przeciwnej nagrobek kardynała Fryderyka, nawiązujący formą do rzymskich grobowców papieży. Zmarły klęczy w otoczeniu aniołów, alegorycznych symboli śmierci, wdzięczności i cnót. Całość jest dziełem Domenica Guidi z Rzymu. Efekt całości potęgują malowidła pędzla Giacoma Scianzi i Andrzeja Kowalskiego.
- Kaplica Elektorska znajduje się w północno-wschodnim narożniku prezbiterium; została ufundowana przez biskupa Franciszka Ludwika Neuburga, elektora palatynatu. Zbudowano ją w latach 1716-1724 w stylu barokowym wg planów słynnego wiedeńskiego architekta J. B. Fischera z Erlach. Założona została na prostokącie, z absydą, nakryta kopułą na elipsie, zwieńczoną latarnią. Ściany, pokryte szarym marmurem wypełniają rzeźby o bogatym programie ideowym; naprzeciw ołtarza znajduje się nagrobek zmarłego fundatora. Supraporty nad drzwiami przedstawiają sceny ostateczne i są dziełem Ferdynanda Brokofa z Pragi; efektu dopełniają freski, przedstawiające Ojców Kościoła a w kopule strącenie aniołów pędzla Carla Carlone.
- Od południa przylega do nawy kaplica Najświętszego Sakramentu z XVIII w. o wnętrzu nakrytym kopułą i bogato ozdobionym dekoracją stiukową. Od północy znajduje się kaplica Zmarłych z 1709 r. założona na kole z dwoma półkolistymi absydami.
- Kościół Św. Anny i klasztor Augustianek (ul. Św. Jadwigi), barokowy, położony na Wyspie Piaskowej, został wzniesiony w latach 1687-1690, zniszczony w 1945 r., obecnie w trakcie odbudowy. Jest to budowla ceglana, murowana, tynkowana, jednonawowa, z półkolistą absydą, nakryta czteroprzęsłowym sklepieniem krzyżowym, o elewacji podzielonej pilastrami i zwieńczonej trójkątnym szczytem z wolutami.
- Obok od północy przylega trzytraktowy budynek dawnego klasztoru o trzech kondygnacjach, zbudowany w latach 1709-1715, całkowicie wypalony w 1945 r., odbudowany w latach 1958-1960, o skromnej architekturze.
- Dalej na północ sąsiaduje z nim gotycka kaplica dawnego szpitala Św. Anny. Wzniesiona w latach 1375-1385, z prostokątnym prezbiterium, z nawą o sklepieniu wspartym na centralnym filarze, przebudowana w XIX w. na budynek mieszkalny.
- Kościół Św. Antoniego i klasztor Franciszkanów reformatów (ul. Św. Antoniego), został wzniesiony w latach 1685-1692 pod kierunkiem wrocławskiego mistrza budowlanego Mateusza Bienera, wg projektu włoskiego architekta. Jest to założenie prostokątne, jednonawowe, z rzędami kaplic i emporami ponad nimi. Wnętrze podzielone na przęsła pilastrami nakrywa kolebka z lunetami. Fasada trójosiowa, podzielona zdwojonymi pilastrami zwieńczona jest wolutowym szczytem i trójkątnym przyczółkiem. Całość założenia stała się wzorem dla wielu późniejszych kościołów barokowych na Śląsku. Wyposażenie barokowe współczesne jest okresowi budowy obiektu.
- Od wschodu przylega do kościoła budynek klasztorny z wewnętrznym dziedzińcem, utrzymany w skromnej funkcjonalnej architekturze,
- Kościół Św. Barbary, obecnie cerkiew prawosławna (ul. Mikołaja), zbudowany w 2 i 3 ćw. XV w., od 1525 r. użytkowany jako kościół ewangelicki, zniszczony w 1945 r., odbudowany w latach 1961-1967. Orientowany, murowany, z dwuprzęsłowym prostokątnym prezbiterium, oskarpowanym i nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Korpus trzynawowy, halowy, trójprzęsłowy nakrywają sklepienia krzyżowo-żebrowe. Nad nawą główną i prezbiterium założono dach dwuspadowy, a nad nawami bocznymi oddzielne dachy z trójkątnymi szczytami. Od zachodu wznoszą się dwie wieże, z których tylko południową wyprowadzono do pełnej wysokości.
- Kościół i klasztor Bernardynów obecnie Muzeum Architektury (ul. Bernardyńska), zbudowany został w latach 1463-1502, we wschodniej części przez mistrza Hansa Bertolda, powiększony o kaplicę od południa w 1465 r., zniszczony w 1945 r., odbudowany w latach 1956- 1971. Orientowany, murowany, z trzynawowym bazylikowym, sześcioprzęsłowym korpusem, z wydłużonym, trzyprzęsłowym, zakończonym poligonalnie prezbiterium. Nad prezbiterium i nawą główną sklepienia gwiaździste, w nawach bocznych krzyżowo-żebrowe. Portal zachodni o nadprożu w formie oślego grzbietu pochodzi z XIX w. Od południa pomiędzy prezbiterium a korpusem nawowym wznosi się kwadratowa wieża.
- Po południowej stronie wznosi się budynek dawnego klasztoru, powstały współcześnie z kościołem, zniszczony w 1945 r., odbudowany w latach 1957-1965. Murowany, założony wokół czworobocznego dziedzińca, z wydłużonym skrzydłem od zachodu (dawny szpital), dwutraktowy, pierwotnie dwukondygnacjowy, nakryty dachami dwuspadowymi. We wnętrzach krużganki ze sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, a w skrzydle północnym zakrystia o sklepieniu wspartym na jednym filarze.
- Kościół Św. Trójcy i klasztor Bonifratrów (ul. Traugutta). W 1682 r. uzyskali bonifratrzy parcelę poza bramą Oławską na budowę szpitala. Kościół został zrealizowany w latach 1714-1715 przez J. B. Peintnera przy współpracy M. Steinla. Wnętrze zostało założone na eliptycznym planie jako jednonawowe, z rzędami kaplic po bokach, z prezbitetrium zamkniętym półkolistą absydą, z wieżą na osi fasady zachodniej. Wnętrza nakrywają sklepienia beczkowe i żaglaste. Bogate wyposażenie wnętrza zrealizowane w latach 1724-1736, posiada również ołtarz główny z 1719 r. wykonany przez Weisfelda oraz ciekawe antepedium ołtarzowe (pierwotnie część gotyckiego nagrobka) z około 1400 r.
- Od południa znajduje się budynek klasztorny zrealizowany do 1736 r., jednakże jego rozbudowa w 1864 r. dla potrzeb szpitala zatarła pierwotne cechy architektoniczne.
- Kościół Bożego Ciała, dawna Komenda Zakonu Joannitów (ul. Świdnicka). Fundacja kościoła pochodzi z końca XIII w., jednakże budowla obecna została zrealizowana w końcu XIV i przez XV w., częściowo zniszczony w 1945 r., został odbudowany w latach 1955-1963. Jest to trzynawowa bazylika, murowana z cegły. Nawa środkowa pięcioprzęsłowa, od wschodu zakończona jest trójbocznie, nakryta sklepieniem gwiaździstym, nawy boczne siedmioprzęsłowe, nakryte są sklepieniami trójdzielnymi dziewięciopolowymi. Trójkątny szczyt zachodni, ze sterczynami, rozdzielony profilowanymi fryzami i ślepymi blendami, murowany z cegły w 1. poł. XV w., formą swą nawiązuje do szczytu kościoła Św. Wojciecha. Niegdyś wnętrze posiadało bogaty wystrój barokowy, zniszczony w 1945 r. Obecnie zachowało się jedynie na ścianie północnej nawy bocznej kamienne sakramentarium w formie trzech nyż, bogato rzeźbione, zwieńczone łukami w formie oślego grzbietu i kwiatonami z końca XV w., oraz nagrobek dwóch Joannitów z postaciami rytymi w płaskim reliefie.
- Kościół Św. Doroty i Św. Stanisława (ul. Świdnicka), ufundowany w 1351 r. dla zakonu franciszkanów z okazji ugody zawartej pomiędzy Kazimierzem Wielkim a cesarzem Karolem IV. Całość prac budowlanych została ukończona po 1400 r. Jest to założenie trzynawowe, halowe, z wydłużonym prezbiterium o pięciu przęsłach, zamkniętym od wschodu poligonalnie, a od nawy wydzielonym niegdyś bogatym lektorium (fragmenty jego zachowały się w barokowych kaplicach). Nawa główna posiada sklepienia gwiaździste, nawy boczne sklepienia trójdzielne dziewięciopolowe, prezbiterium zaś krzyżowe. Całość cechują wysmuklę proporcje i gładkie podziały ścian ozdobionych jedynie bogatymi maswerkami okien. Do prezbiterium od północy przylega wieża, niewiele występująca ponad kalenicę dachu. Od zachodu trójkątny szczyt schodkowy o nieco surowych podziałach i dekoracji. Bogate wyposażenie wnętrza, barokowe pochodzi z początków XVIII w. i zawiera dwie złocone rzeźby św. Janów dłuta L. Webera z ok. 1710 r., oraz wspaniały nagrobek G. Spaetgena (1725-1753) wykonany przez F. J. Mangoldta.
- Od południa przylegał niegdyś budynek klasztorny, spalony w pożarze w 1681 r., po odbudowie ponownie zniszczony w 1890 r. Obecnie zachował się jedynie fragment skrzydła północnego o formach gotyckich, nakrytego sklepieniami sieciowymi.
- Kościół Św. Elżbiety (ul. Kiełbaśnicza i Studencka), założony wkrótce po lokacji miasta po 1245 r., w obecnej formie powstał w ciągu XIV w. Jest to budowla trzynawowa, bazylikowa z sześcioprzęsłowym korpusem nawowym. Czwarte przęsło od wschodu jest szersze od pozostałych i imituje transept Prezbiterium towarzyszą nawy boczne w układzie bazylikowym, a całość od wschodu zamknięta jest poligonalnie. Wzdłuż naw bocznych biegną rzędy kaplic dostawianych w ciągu XV w. Wnętrze o wysmukłych proporcjach, o zredukowanych podziałach, dzielą wydłużone filary o żłobkowanych narożach, a nakrywa sklepienie krzyżowo-żebrowe. Z zewnątrz kościół jest oskarpowany, a przy ostatnim przęśle nawy południowej wznosi się kwadratowa wieża z lat 1450-1456, należąca do najwyższych na Śląsku. Zwieńczona pierwotnie w 1486 r. iglicowym hełmem, po jego pożarze, nakryta renesansowym w 1535 r., który został zniszczony przez pożar w 1975 r.
- Wyposażenie wnętrza: w prezbiterium kamienne tabernakulum będące dziełem Jodokusa Tauchena z lat 1453-1455 (wysokości 15 m), założone na sześcioboku, podtrzymywane przez rzeźbione głowy aniołów. Również w prezbiterium znajdują się drewniane stalle o cechach późnogotyckich, w nawie bocznej - dwusiedzeniowe stalle z 2. poł. XVI w. Ołtarz główny pochodzi z 1653 r., ambona z wielobarwnego marmuru z drewnianym zwieńczeniem z 1652 r. Na zakończeniu nawy głównej znajdował się wspaniały prospekt organowy, dzieło M. Englera z lat 1752-1761, zniszczony w pożarze w 1976 r. Wnętrze posiada największą na Śląsku ilość nagrobków i epitafiów mieszczańskich od XV do XVIII w. Do najciekawszych należy nagrobek radcy Henryka Rybisza (zm. 1544) we wschodniej absydzie południowej nawy bocznej. Wzorcowany na pierwszym renesansowym nagrobku baldachimowym biskupa Jana Turzo, obejmuje dwuarkadową loggię, we wnętrzu której spoczywa półleżąc postać zmarłego. Typ renesansowego epitafium reprezentuje wspaniałe dzieło wykonane przez F. Grossa i G. Hendrika ok. 1585 r. dla M. Rehdigera.
- Kościół Imienia Jezus (pl. Uniwersytecki), wzniesiony przy kolegium jezuitów, od 1818 r, użytkowany jako miejski kościół parafialny Św. Macieja. Zbudowano go w latach 1689-1698 jako założenie prostokątne, jednonawowe z rzędami kaplic po bokach i emporami ponad nimi. Nawę główną nakrywa sklepienie kolebkowe, nad kaplicami i emporami sklepienia żaglaste. Zwracają uwagę wspaniałe malowidła na sklepieniach, dzieło J. Michała Rottmayera, ukończone w 1706 r. Wyposażenie wnętrza póżnobarokowe z lat 1722-1727, wykonane zostało pod kierunkiem Krzysztofa Tauscha, a ołtarz główny w 1724 r.
- Kościół Św. Idziego (pl. Katedralny), położony na północ od katedry. Został zbudowany w 1. poł. XIII w. w stylu późnoromańskim i należy do najstarszych ceglanych budowli Wrocławia. Prezbiterium jest kwadratowe, zamknięte od wschodu trójboczną absydą. Nakrywa je sklepienie krzyżowe z żebrami wspartymi na przyściennych narożnych służkach o rzeźbionych głowicach. Nad prostokątną nawą obecnie rozpościera się sklepienie kolebkowe. Od południa kamienny uskokowy portal romański o półkolistym tympanonie. Cały kościół od zewnątrz obiega ceglany fryz arkadowy. Prowadzone ostatnio badania odsłoniły fragmenty budowli wcześniejszej (XII w.) i fragmenty odmiennego nieco układu wnętrza nawy, posiadającej pierwotnie jeden filar wspierający sklepienie.
- Kościół Św. Katarzyny i klasztor Dominikanek (ul. Św. Katarzyny), ufundowany w 1296 r., w obecnej postaci został wzniesiony w latach 1314-1378, przebudowany od zachodu w XVIII w., częściowo zniszczony w 1945 r. Obecnie po częściowej przebudowie ok. 1462 r. jest założeniem dwukondygnacjowym. Kondygnacja górna prostokątna, czteroprzęsłowa, nakryta była sklepieniem krzyżowo-żebrowym, kondygnacja dolna dwunawowa, siedmioprzęsłowa.
- Obok od północy wzniesiony w XIV w. budynek klasztorny. Przebudowywany wielokrotnie w ciągu wieków, częściowo zniszczony w 1945 r., obecnie w trakcie odbudowy. Dwuskrzydłowy, trzykondygnacjowy, dwutraktowy, zachował gotyckie mury, fragmenty sklepień krzyżowo-żebrowych, obramień okiennych i portali.
- Kościół Św. Klary i klasztor Urszulanek (pl. Nankera), ufundowany dla przybyłych w 1257 r. klarysek, konsekrowany w 1260 r., w następnych latach powiększony od południa o kaplicę Św. Jadwigi (1265 r.), gruntownie przebudowany w baroku w latach 1693-1699, zniszczony w 1945 r., częściowo odbudowany w latach 1958-1960, przebadany i zrekonstruowany w latach 1968-1970. Pierwotnie była to budowla ceglana, dwunawowa, nakryta dachami dwuspadowymi. W trakcie przebudowy barokowej wg projektu J. G. Knolla podwyższona, przesklepiona kolebką i ozdobiona bogatym wystrojem barokowym, od 1810 r. przekazana urszulankom. Obecnie, po ostatnich pracach, południowej kaplicy przywrócono pierwotną funkcję mauzoleum grobowego Piastów wrocławskich, w którym wyeksponowano szereg odnalezionych nagrobków, a rzeźbioną postać księcia Henryka VI umieszczono ponownie na sarkofagu.
- Od zachodu i północy przylega doń budynek klasztoru wzniesiony wg projektu J. G. Knolla w latach 1696-1701. Założony na prostokącie z wewnętrznymi dziedzińcami, dwutraktowy, trzykondygnacjowy, z pilastrowym podziałem elewacji i sklepionych kolebką wnętrzach.
- Kościół Św. Krzysztofa (pl. Św. Krzysztofa), obecnie ewangelicki. Wzniesiony ok. 1409 r. przez Henryka z Ząbkowic, powiększony o wieżę w 1461 r., restaurowany w XVI i XVII w., zniszczony w 1945 r., zabezpieczony w latach 1947-1950, odbudowany w 1959 r. Orientowany, murowany z prostokątną trzyprzęsłową nawą, zakończonym poligonalnie prezbiterium, o wnętrzu nakrytym sklepieniem krzyżowym i sieciowym.
- Na zewnątrz od północy rzeźba Św. Krzysztofa z 1462 r. oraz kamienne epitafia z 1509 r. i z 2. poł. XVI w.
- Kościół Św. Krzyża (pl. Kościelny), należy do najcenniejszych zabytków architektury Śląska. Jego dwupoziomowe założenie ma zaledwie kilka odpowiedników na terenie Europy. Został on ufundowany przez księcia Henryka IV w 1288 r., a konsekracja dolnego kościoła Św. Bartłomieja odbyła się już w 1295 r. Budowa górnego kościoła Św. Krzyża przeciągnęła się do 1350 r., zniszczony w 1945 r., został odbudowany w latach 1946-1957. Kościół dolny założony na planie krzyża z transeptem, jako trzynawowy, halowy, przy czym proste sklepienia krzyżowo-żebrowe wspierają się na potężnych kwadratowych filarach. We wnętrzu zwraca uwagę płyta nagrobna biskupa Nankera (zm. 1341). Ryta w kamieniu postać, o układzie frontalnym i miękkim modelunku szat, stoi pod baldachimem. Obok nagrobki biskupa J. Rosenberga (zm. 1467) i kanonika Przemysława z Opawy (zm. 1478).
- Założenie kościoła górnego jest analogiczne do dolnego, ale przewyższa go smukłością proporcji. Posiada trzyprzęsłowe prezbiterium i ramiona transeptu zakończone poligonalnie. Nawa główna korpusu trzyprzęsłowa, nakryta sklepieniami gwiaździstymi, nawy boczne sześcioprzęsłowe, o sklepieniach trójdzielnych-dziewięciopolowych. Filary prostokątne o profilowanych narożach bez kapiteli przechodzą w arkady międzynawowe. Zworniki żeber sklepiennych bogato rzeźbione. Okna wypełnione trójdzielnymi maswerkami o motywach późnogotyckich. Bryła o przenikających się trójkątnych szczytach dachów naw bocznych wzbogacona jest dwoma wieżami przy transepcie, z których niestety tylko południową zwieńczono wysmukłym iglicowym hełmem. We wnętrzu kościoła górnego w nawie północnej zachował się portal z ostrołukowym rzeźbionym tympanonem z symbolem Trójcy Św. w otoczeniu fundatorów kościoła księcia Henryka IV i jego żony. W zakrystii późnogotycka rzeźbiona nisza sakramentarium.
- Kościół Św. Łazarza (ul. R. Traugutta), wymieniany od 1260 r. jako szpitalny, powstał na terenie pobliskiego osiedla tkaczy wallońskich. Obecny wzniesiono w 2. poł. XIV w. jako budowlę ceglaną jednonawową, z prostokątnym prezbiterium nakrytym dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Zachował we wnętrzu dwa malowane skrzydła ołtarzowe z 2. poł. XV w.
- Kościół Św. Macieja (ul. Szewska), pierwotnie zamkowy, potem przekazany zakonowi szpitalników z "Gwiazdą" przybyłym do Wrocławia w 1236 r. Wzniesiony w 2. poł. XIII w-, powiększony od wschodu w XIV w. Orientowany, murowany, na planie krzyża, którego ramiona zamknięto poligonalnie z prostokątną nawą od zachodu. Wnętrza nakrywają sklepienia krzyżowo-żebrowe wsparte na rzeźbionych konsolach i zamknięte rzeźbionymi zwornikami. Od południa pomiędzy prezbiterium a transeptem wznosi się wieża, dołem kwadratowa, z 1489 r., wyżej przechodząca w ośmiobok z XVI w. Od południa kamienny uskokowy portal ze służkami o kielichowych kapitelach. We wnętrzu odbudowanym po zniszczeniu w 1945 r. fragmenty wyposażenia oraz nagrobek Bartłomieja Mandla z 1570 r.
- Od południa kamienny pomnik św. Jana Nepomucena z 1723 r., dzieło J. J. Urbańskiego.
- Na północ od kościoła wznosi się okazały budynek dawnego klasztoru Krzyżowców z czerwoną gwiazdą (obecnie Biblioteka Zakładu im. Ossolińskich), wzniesiony wg planów architekta Jana Baptysty Mathieu w latach 1676-1715. Został założony wokół czworobocznego dziedzińca z arkadami, z główną fasadą od północy. Oś środkową wyznacza kopuła belwederu flankowana trójosiowymi ryzylitami o bogatych szczytach na narożach budynku. Wnętrza częściowo przebudowane zachowały kilka sal z dekoracją stiukową i malarską współczesną okresowi budowy obiektu.
- Kościół Św. Marii Magdaleny (ul. Szewska), założony w 1226 r. jako parafialny w związku z oddaniem kościoła Św. Wojciecha zakonowi dominikanów. Budowę kościoła rozpoczęto w wieku XIII (fragmenty odnaleziono w trakcie badań w 1968 r.). Obiekt obecny został rozpoczęty w 1355 r. przez budowniczego Pieszkę (równocześnie pracującego dla katedry) i ukończony bez wyprowadzenia wież ok. 1360 r. Prace przy wieżach zachodnich trwały od 1488 r. Zniszczony w 1945 r., został zrekonstruowany w latach 1960-1970. Jest to prostokątna trzynawowa bazylika o dziesięciu przęsłach. W prezbiterium dwa kwadratowe przęsła nakryte są sklepieniem gwiaździstym, w nawach bocznych sklepieniem trójdzielnym, pozostałą całość nakrywają sklepienia krzyżowo-żebrowe. Nawy rozdzielają prostokątne filary o żłobkowanych narożach z płaskimi lizenami. Wokół kościoła, pomiędzy szkarpami zewnętrznymi w XV w. umieszczono szereg kaplic. Od północy przylega do prezbiterium dwukondygnacjowa zakrystia i biblioteka o dwunawowych wnętrzach. Na skarpie zachodniej zachowała się kamienna rzeźba Madonny na księżycu z 1499 r. We wnętrzu zwraca uwagę: ambona (uszkodzona w 1945 r.) z lat 1579-1581, dzieło Fryderyka Grossa; kamienne tabernakulum z końca XIV w., a na ścianach cały szereg nagrobków i epitafiów z XVI-XVIII w.
- Osobne miejsce należy poświęcić zachowanemu przy południowej ścianie kościoła wspaniałemu romańskiemu portalowi, przeniesionemu tu w 1546 r. z opactwa Św. Wincentego na Ołbinie. Opactwo to (obecnie teren na skrzyżowaniu ulic B. Prusa i Nowowiejskiej) zostało ufundowane przez magnata śląskiego Piotra Własta w 2. poł. XII w. dla benedyktynów z Tyńca pod Krakowem, a już w 1193 r. przekazane norbertanom, Uległo ono całkowitemu zniszczeniu przez mieszczaństwo - jako ostoja polskości - w 1529 r. w wyniku rzekomego zagrożenia najazdu tureckiego, któremu mogło służyć za punkt oparcia. Był to ogromny zespół, obejmujący trzy kościoły, budynek klasztorny i cały szereg zabudowań gospodarczych, wszystkie ozdobione wspaniałą romańską plastyką kamienną. Z zespołu tego poza luźnymi fragmentami, pierwotnie rozrzuconymi po całym mieście jako materiał budowlany (obecnie skrupulatnie zebranymi i eksponowanymi w Muzeum Architektury w dawnym klasztorze bernardynów), zachował się wyżej wymieniony portal, umieszczony w kościele Marii Magdaleny, odtworzony w 1546 r. z fragmentów odnalezionych na gruzach opactwa, co tłumaczy istniejące różnice stylistyczne poszczególnych elementów. Kolumny z motywem zygzakowatych wałków i niektóre kapitele nawiązują do fragmentów ocalałych z katedry romańskiej i łączą się raczej ze sztuką Lombardii. Inne natomiast łuki archiwolty i kapitele, ze scenami z życia Chrystusa, wykazują wyraźne cechy sztuki francuskiej, szczególnie akwitańskiej. Górne półkoliste pole opisanego portalu wypełniał dwustronny tympanon (obecnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu), przedstawiający po jednej stronie Ukrzyżowanie, na odwrocie zaś Zaśnięcie Marii. Skomponowany rytmicznie, wiąże się ze środowiskiem pogranicza francuskiego - z kręgiem artystycznym nad Mozą. Ten najokazalszy w naszym kraju portal romański w swym wyrazie artystycznym należy do czołowych pomników rzeźby romańskiej nie tylko w Polsce, ale i w Europie.
- Kościół Św. Marcina (ul. Św. Marcina). Była to pierwotnie kaplica zamkowa siedziby książęcej na Ostrowie Tumskim. Budowla obecna wzniesiona została na starszych fragmentach w początkach XIV w., przebudowana w XV w., zniszczona w 1945 r., odbudowana w latach 1958-1968. Murowana z kamienia i cegły, składa się z nawy założonej na sześcioboku, z nieregularnie występującym wydłużonym prezbiterium, ozdobiona we wnętrzu rzędem ślepych kamiennych arkad o bogato profilowanych blendach i rzeźbionych maswerkach.
- Obok odsłonięte są fragmenty założenia zamkowego (po badaniach w 1965 r.) z XIII w., a badania rozpoczęte w 1970 r. na pewno udostępnią dalsze elementy tego niezwykle ciekawego zespołu architektonicznego.
- Kościół Św. Maurycego (ul. R. Traugutta), wzniesiony pierwotnie jako kościół parafialny osady tkaczy wallońskich. Zbudowany w końcu XIII w., przebudowany w okresie póżnogotyckim, w 1897 r. powiększony o obecny transept i prezbiterium w stylu pseudobarokowym. Z założenia pierwotnego pozostała prostokątna nawa z kwadratową wieżą od zachodu. We wnętrzu, nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami, zwracają uwagę dwie póżnogotyckie rzeźby drewniane i barokowy ołtarz w kaplicy północnej.
- Kościół Opatrzności Bożej, ewangelicki (ul. Kazimierza Wielkiego), zbudowany w latach 1747-1750 w stylu póżnobarokowym. Jednonawowy, z kwadratową wieżą od północy, o wnętrzu wypełnionym założonymi na elipsie kondygnacjami empor i rzeźbionym wyposażeniu współczesnym budowie obiektu.
- Kościół Panny Marii na Piasku (ul. Św. Jadwigi). Jest to dawne opactwo kanoników regularnych Św. Augustyna, sprowadzonych na Śląsk przez Piotra Własta, a przybyłych do Wrocławia w 1138 r. Z pierwotnego kościoła wzniesionego ok. 1150 r. - po badaniach w latach 1962-1965 - odsłonięto szereg fragmentów fundamentów (dostępne w krypcie). Budowlę obecną wzniesiono w latach 1334-1425, zniszczona częściowo w 1945 r., została odbudowana w latach 1947-1965. Jest to założenie ceglane, trzynawowe, halowe, z towarzyszącymi prezbiterium nawami bocznymi, zakończonymi poligonalnie. Przęsła w nawie środkowej nakryte są sklepieniami gwiaździstymi, w bocznych nawach silnie wydłużone przęsła są nakryte sklepieniami trójdzielnymi dziewięciopolowymi, wykonanymi ok. 1365 r. przez budowniczego Pieszkę. Prostokątne filary międzynawowe o profilowanych narożach bez kapiteli przechodzą w ostrołuki arkad. Żebra sklepienne, wsparte na bogato rzeźbionych wspornikach, przedstawiających proroków, Ojców Kościoła i aniołów, ozdobionych polichromią. W oknach kamienne maswerki o późnogotyckich motywach. Portal zachodni kamienny z trójkątnym przyczółkiem i roślinną dekoracją; z dwóch wież zachodnich wyprowadzono tylko południową. We wnętrzu zwracają uwagę: w nawie południowej rzeźbiony romański tympanon Marii Włostowiczowej i syna Swiętosława, pochodzący z pierwotnego kościoła. Centrum zajmuje Tronująca Madonna w otoczeniu fundatorów. Pod wieżą północną kamienna chrzcielnica z ok. 1450 r. z rzeźbionymi scenami z życia Marii, oraz częściowo zrekonstruowane ze znalezionych fragmentów lektorium pomiędzy prezbiterium a nawą. W północnej nawie bocznej fragmenty polichromii z 2. poł. XV w. Pozostałe wyposażenie średniowieczne pochodzi z różnych obiektów z terenu Dolnego Śląska.
- Do południowej ściany kościoła przylega blok dawnego klasztoru Augustianów (obecnie siedziba Biblioteki Uniwersyteckiej), którego budowę zrealizowano w latach 1709-1730, na miejscu pierwotnego, wg projektów J. G. Kalkbrennera. Zniszczony w 1945 r. jako siedziba "komendanta twierdzy Wrocław", został odbudowany w latach 1950-1958. Całość założona jest wokół czworobocznego dziedzińca, dwutraktowa, trzykondygnacjowa, o boniowanym parterze, z kolumnowym portalem na osi elewacji zachodniej.
- Kościół Św. Piotra i Pawła (ul. Katedralna), wzmiankowany pierwotnie w 1175 r. jako kaplica cystersów z Lubiąża. Obecny wzniesiony przed 1454 r., odbudowany po pożarze w 1633 r., zniszczony w 1945 r., zrekonstruowany w latach 1952-1953. Murowany, dwunawowy, ze sklepieniem wspartym na jednym filarze i spływającym na wewnętrzne skarpy, z prezbiterium zakończonym poligonalnie. Zachował we wnętrzu rzeźbiony tryptyk z początków XVI w.
- Kościół Św. Wincentego i Jakuba oraz klasztor premonstrantów (obecnie Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego) na pl. Biskupa Nankera. Kościół pierwotnie Św. Jakuba został ufundowany w 1240 r. dla zakonu franciszkanów. Po zniszczeniu opactwa Św. Wincentego na Ołbinie w 1529 r. przenieśli się tu norbertanie i kościół otrzymał wezwanie Św. Wincentego. Budowla obecna powstała w 2. poł. XIII w. i uległa przebudowie w XIV i XV w. Zniszczona w 1945 r. odbudowana jest dla celów muzealnych. Koaciół posiada sześcioprzęsłowe prezbiterium, zakończone poligonalnie od wschodu i pięcioprzęsłowy, trzynawowy korpus o układzie pseudobazylikowym, z wysokimi nawami bocznymi. Wnętrza nakrywają sklepienia krzyżowo-żebrowe. Od wschodu pomiędzy prezbiterium a korpusem nawowym wznosi się kwadratowa wieża. Obok przy nawie bocznej znajduje się kaplica Hochberga z 1723 r., zbudowana wg projektu Krzysztofa Hacknera. Założona na prostokącie, z kopułą na elipsie i zwieńczoną latarnią, o wnętrzu zniszczonym w 1945 r. W prezbiterium fragmenty kamiennego portalu z XIII w.
- Obok od północy przylega zespół klasztorny, powstały w latach 1682-1695, zbudowany wg planów Hansa Frohlicha. Całość założona wokół czworobocznego dziedzińca, trzykondygnacjowa, dwutraktowa o bogatych fasadach dzielonych pilastrami, nakryta dachami dwuspadowymi z lukarnami. Wnętrza nakryte sklepieniami barokowymi, a szczególnie sala refektarza zachowała stiuki G. Signa z 1686 r.
- Kościół Św. Wojciecha (d. pl. F. Dzierżyńskiego), pierwotnie kościół parafialny osady przedlokacyjnej, przekazany w 1226 r. zakonowi dominikanów, sprowadzonych tu z Krakowa. Z wczesnogotyckiej budowli ceglanej z poł. XIII w. zachowały się mury nawy i transeptu o kwadratowych przęsłach nakrytych pierwotnie sześciopolowymi sklepieniami, krzyżowo-żebrowymi. Jego pierwotną wysokość wyznaczają na zewnątrz ceglane fryzy z motywem przecinających się arkadek i lilii andegaweńskich (analogiczny fryz występuje w kościele Dominikanów w Krakowie). W początkach XIV w. wzniesiono obecne prezbiterium, nakryte sklepieniem w 1330 r., pięcioprzęsłowe, zakończone od wschodu poligonalnie. Z zewnątrz opięto je potężnymi łukami oporowymi i bocznymi kaplicami. Równocześnie podwyższono mury nawy i transeptu i nakryto je sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Do nawy dobudowano w latach 1488-1500 od zachodu wąskie przęsło a całość zakończono bogato rozczłonkowanym szczytem ceglanym. Przecinające go pionowe blendy rozdzielono poziomo ozdobnymi fryzami, całość wieńcząc dwoma wieżyczkami i siedmioma sterczynami. Od południa pomiędzy transeptem a prezbiterium wznosi się kwadratowa wieża. Zniszczony w 1945 r., został odbudowany w dwóch etapach, poczynając od części wschodniej, w latach 1948-1950 i 1955-1958.
- Przy południowej ścianie nawy znajduje się kaplica Błogosławionego Czesława Odrowąża wzniesiona w latach 1711-1718 przez Benedykta Millera, ozdobiona podziałem architektonicznym przez Urbana Rauschera w latach 1719-1724, rzeźbami przez Leonarda Webera ze Świdnicy ok. 1725 r. i freskami przez J. Jakuba Eybelwisera w 1726 r. Jest to dwuprzestrzenna budowla kopułowa o bardzo bogatym wystroju rzeźbiarskim wykonanym w alabastrze.
- Od północy przylega do nawy kościółek Św. Józefa, zbudowany w 1488 r., pierwotnie jako kaplica Św. Wita. Zbarokizowany w latach 1717-1730, odbudowany po zniszczeniu w 1945 r., od zachodu zamknięty jest barokową elewacją z wolutowym szczytem.
- Z dawnego budynku klasztornego zachował się jedynie położony na wschód od kościoła budynek mieszczący refektarz z 1724 r. Wnętrze parteru wypełnia wspaniała sala o lustrzanym sklepieniu, ozdobionym dekoracją stiukową i malowidłami pochodzącymi z poł. XVIII w.
- Uniwersytet, dawne kolegium jezuitów (pl. Uniwersytecki), został wzniesiony w latach 1728-1741 wg projektów najprawodopodobniej Dominika Martinelli i Gabriela Gabrielli przez Błażeja Peintnera (zm. 1732) i Józefa Frischa. Jest to budowla barokowa o trzydziestoośmioosiowej fasadzie, trzykondygnacjowa, dwutraktowa. Budynek ten, obecnie nieco monotonny, według pierwotnego planu miał być bardzo rozczłonkowany przez wprowadzenie wysokiej wieży nad przejazdem bramnym i dwóch mniejszych na ryzalitach. Stąd ciekawsze są elewacje od strony miasta przez stworzenie skrótów perspektywicznych i pilastrowe rozczłonkowanie brył. Bogatsze nieco jest zaakcentowanie głównego portalu wejściowego przez wprowadzenie balkonowego ryzalitu wspartego na kolumnach. Balustradę wieńczą rzeźby przedstawiające personifikację cnót, wykonane w 1736 r. przez J. A. Siegwitza. Do najcenniejszych należy zaliczyć wnętrze Auli Leopoldina, pełne ruchliwych form barokowych. Jest to dzieło A. Tauscha, które mimo stosunkowo niskich proporcji przez wprowadzenie ruchliwych podpór i nakrycie spłaszczoną kolebką tworzy przestrzenne wnętrze. Wrażenie to potęgują iluzjonistyczne malowidła, przedstawiające Adoracją NP Marii pędzla J. K. Handke z 1732 r. Na podium rzeźby cesarzy, na chórze muzycznym zaś popiersie J. A. Schaffgotscha dłuta F. J. Mangolda. Plafonowe freski przedstawiające apoteozę księstw śląskich na klatce schodowej oraz malowidła w zachowanym wnętrzu dawnej apteki wykonał F. A. Scheffier w latach 1734-1735.
- Na południe od kolegium (ul. Kuźnicza) zachował się również dawny konwikt jezuitów Św. Józefa (obecnie Instytut Antropologii PAN) wzniesiony przez Józefa Frischa. Skrzydło frontowe zrealizowano w latach 1734-1738, pozostałe zaś ukończono w 1755 r. Całość założona wokół czworobocznego dziedzińca, dwutraktowa, trzykondygnacjowa, posiada elewacje dzielone zdwojonymi pilastrami stojącymi na boniowanym parterze. Oś środkową akcentuje trzyosiowy płaski ryzalit z balkonowym portalem.
- Dawny pałac książąt brzeskich (ul. Szewska 49 - obecnie Instytut Historii Uniwersytetu Wrocławskiego). Była to już trzecia rezydencja książęca we Wrocławiu, i to najprawdopodobniej istniejąca już od XIV w,
- Przebudowy gmachu w stylu renesansowym dokonał książę Fryderyk II i jego syn Jerzy II. Dalszym zmianom uległy wnętrza w XVII w., a następnie dość gruntownej przebudowie po 1811 r., gdy całość przeszła w ręce pruskie. Fasady zewnętrzne, trzykondygnacjowe, odznaczają się szlachetnością proporcji, umiarkowanym zaakcentowaniem obramień okiennych przy przewadze podziałów horyzontalnych. We wnętrzu zachowało się wiele sklepionych sal, a na osi sień wejściowa. Poza kilkoma salami ze sklepieniami gotyckimi w narożniku północno-wschodnim przeważają w gmachu sklepienia kolebkowe, pokryte geometryczną dekoracją, potem barokowe z dekoracją stiukową, częściowo zniszczone w XIX w.
- Dawny pałac książąt opolskich (narożnik ul. Szewskiej i Pl. Nankera). W obecnej postaci przebudowany na przełomie XIX i XX w., zachował na parterze, po obu stronach sieni wejściowej dwie komnaty, pochodzące z XIV w. Sala po prawej stronie, kwadratowa, nakryta jest gotyckim sklepieniem krzyżowo-żebrowym, wspartym na bogato rzeźbionym, ośmiobocznym filarze kamiennym. Sala po stronie lewej nakryta jest sklepieniem gotyckim o bogato profilowanych żebrach, trójdzielnym dziewięciopolowym. Najprawdopodobniej obie sale są dziełem pracującego wówczas we Wrocławiu budowniczego Pieszki.
- Dawny pałac Hatzfeldów (ul. Wita Stwosza) odbudowany na galerię sztuki współczesnej. Pierwotnie na miejscu tym znajdowały się od 1308 r. rezydencje Piastów brzeskich i oleśnickich. Przebudowane w latach 1714-1722 na pałac w stylu barokowym przez Hacknera, uległy gruntownej przebudowie w stylu klasycystycznym wg projektu K. G. Langhansa w latach 1765-1775. Pałac zniszczony w 1945 r., odbudowywany obecnie, zachował jedynie część pomieszczeń parteru ze sklepioną sienią na osi i kolumnowym portykiem w elewacji frontowej.
- Dawny pałac Spaetgenów obecnie Muzeum Archeologiczne (ul. Kazimierza Wielkiego) wzniesiony został ok. 1719 r. Zniszczony w 1945 r. został odbudowany w latach 1958-1962. Murowany, prostokątny, trzytraktowy, trzykondygnacjowy, zachował obszerną sklepioną sień przejazdową o kolumnowym podziale. Elewacje dzielone pilastrami wspartymi na boniowanym parterze wyznaczają osie, a wejście akcentuje balkonowy portal.
- Dawny letni pałac biskupów wrocławskich (pl. Zgody) wzniesiony został w latach 1732-1737 wg projektu Hacknera. Przebudowany w 1884 r., zniszczony w 1945 r., został odbudowany w latach 1960-1963. Założony na prostokącie, trzytraktowy, dwukondygnacjowy, z płaskim trzyosiowym ryzalitem akcentującym wejście, o elewacjach dzielonych pilastrami podtrzymującymi wydatny gzyms.
- Dawny pałac rodziny Wallenberg - Pachały, obecnie Biblioteka Uniwersytecka (ul. K. Szajnochy), wzniesiony został w latach 1785-1787, częściowo przebudowany w 2. poł. XIX w. Murowany, trzytraktowy, trzykondygnacjowy z silnie wyeksponowanym kolumnowym portykiem zwieńczonym trójkątnym przyczółkiem, zachował we wnętrzu pierwotną klatkę schodową i reprezentacyjną salę z kolumnami.
- Pałac biskupi (ul. Katedralna), w obecnej trzykondygnacjowej postaci budynku o wybitnie horyzontalnym charakterze został wzniesiony w latach 1795-1802. Jego klasycystyczny charakter podkreśla jeszcze wydatny portyk wjazdowy, wsparty na jońskich kolumnach, podtrzymujących trójkątny przyczółek stanowiący dzieło K. G. Geisslera. Odbudowany po zniszczeniach w 1945 r. w swym głównym zrębie nie zachował pierwotnych wnętrz. Jedynie wschodnie skrzydło zachowało na parterze salę z granitową kolumną (odkryte w 1955 r.) pośrodku i śladami sklepień ceglanych, W kierunku północnym znajduje się druga sala, rozdzielona sienią z zachowanymi fragmentami pierwotnego portalu na l piętrze. Są to fragmenty najstarszego dworu biskupiego, zbudowanego w 1. poł. XIII w.
- Orfanotrofeum, dawniej przytułek dla sierot (pl. Kościelny), został wzniesiony w stylu barokowym w latach 1702-1715 pod kierunkiem B. Peintnera, odbudowany następnie po pożarze w 1791 r., a później po zniszczeniu w 1945 r. Założony na prostokącie, dwutraktowy, o horyzontalnym charakterze fasady, rozczłonkowanej pilastrami podtrzymującymi silnie wysunięty, profilowany gzyms.
- Dawny arsenał miejski należący do najwcześniejszych w Europie środkowej. Budowę jego rozpoczęto w 1459 r. łącznie z budową spichrza miejskiego, w północno-zachodnim narożniku fortyfikacji miejskich, niedaleko znanego już w 1198 r. brodu przez Odrę. Trzon stanowiły wcześniejsze odcinki murów - północny, zamknięty kwadratową basztą z blankami i północno-zachodni z basztą półkolistą. Przy niej to, a prostopadle do muru miejskiego wzniesiono długi budynek spichrza, od którego fasady wschodniej poprowadzony mur ku północy wyznaczał dziedziniec wewnętrzny. Początkowo na dziedzińcu tym powstał obok baszty kwadratowej niewielki budynek właściwego arsenału z zachowanymi kamiennymi portalami póznogotyckimi, a główna brama o wykroju ostrołukowym znajdowała się w murze wschodnim. Rozbudowy późniejsze, z 1578 r. i z 1658 r., wzbogaciły stopniowo pierwotne założenie o nowe budynki i wewnętrzne konstrukcje ciesielskie, które mimo restauracji w XIX w. zachowały się w stosunkowo nie zmienionym stanie.
- Opera (ul. Świdnicka), pierwotna została wzniesiona w latach 1837-1841 wg projektu Langhansa młodszego, odbudowana następnie w 1872 r. pod kierunkiem Schmidta, Jest to założenie prostokątne z silnie zaakcentowanym ryzalitem wejściowym w fasadzie frontowej, utrzymanym w formie wzniesionej nad parterem jońskiej kolumnady podtrzymującej trójkątny przyczółek.
- Dawna giełda (pl. Solny), została zbudowana w 1824 r. wg projektu Langhansa młodszego. Murowana, o jedenastoosiowej fasadzie frontowej, czterokondygnacjowa, o silnie rustykowanym parterze. Wejście akcentuje trzyosiowy portyk z kompozytowymi kolumnami.
- Dawne więzienie miejskie (narożnik ul. Więziennej i Nożowniczej) w obecnej formie jest skromnym budynkiem z wewnętrznym dziedzińcem. Mimo dość gruntownych restauracji w XIX w. zachowały się duże partie murów i pomieszczeń gotyckich ze śladami sklepień, a na fasadach szereg renesansowych kamiennych obramień okien i skromnych portali wejściowych,
- Dawny dom Kapituły (pl. Katedralny) został wzniesiony ok. 1520 r., częściowo przebudowany w XIX w. Obecnie zwraca uwagę kamienny, prostokątny portal z 1527 r. o renesansowych motywach dekoracji umieszczony w ryzalicie klatki schodowej. Zachowała się również sala posiedzeń o gotyckim sklepieniu trzyprzęsłowym wspartym na dwóch filarach. Obecnie całość z dostawionym nowym budynkiem mieści Muzeum Archidiecezjalne, posiadające jeden z najcenniejszych zbiorów sztuki średniowiecznej tego regionu.
- Zespół dawnych jatek miejskich (ul. Malarska i ul. Jatki). Założone w średniowieczu, najprawdopodobniej wkrótce po lokacji miasta, miejskie jatki mięsne, przebudowane ok. 1555 r., restaurowane w wiekach późniejszych, uszkodzone w 1945 r., obecnie odbudowane. Właściwym miejscem handlu był średniowieczny zaułek ul. Jatki ograniczony gotyckimi portalami, z drewnianymi kramami handlowymi. Zespół ten stanowią dwadzieścia trzy dwutraktowe, jednoosiowe budynki o różnej ilości kondygnacji, posiadające wysunięte na zewnątrz przewody kominowe, podwieszone na rzeźbionych wspornikach.
- Domy mieszczańskie. Ogromne zniszczenia powstałe w mieście w 1945 r., w poważnym stopniu wpłynęły na uszczuplenie reliktów zabudowy mieszczańskiej dawnych epok. W chwili obecnej najstarszym budynkiem mieszkalnym na terenie Wrocławia, jest tzw. "dom panien trzebnickich" (pl. Nankiera 8) wzniesiony w 1. poł. XIII w., potem wielokrotnie przebudowywany, wyeksponowany w zachowanych fragmentach w 1960 r. Murowany z cegły, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, o wnętrzu nakrytym pierwotnie sklepieniami. Zachowały się również w partiach piwnicznych dwa domy w Rynku (nr 17 i 24), pochodzące z 3. ćw. XIII w., z romańskimi kamiennymi kolumnami podtrzymującymi pierwotnie sklepienia. Na podstawie zachowanych reliktów (ul. Kazimierza Wielkiego 44, Rynek 5, 8, 51, ul. Katedralna 9, 15, ul. Wita Stwosza 56) można stwierdzić, że pierwotne domy gotyckie w mieście posiadały układ dwutraktowy, kalenicowy w stosunku do ulicy, z komunikacją od podwórza. Domy późniejsze, od XV w., o układzie trzytraktowym ustawione szczytowo, posiadają układ komunikacyjny w trakcie środkowym. Parter z reguły sklepiony (Rynek 5, 8, 39, 52, ul. Wita Stwosza 61) w pierwszym trakcie mieścił kantor kupiecki, w tylnym warsztat, piętro zaś przeznaczone było na mieszkania.
- Epokę renesansu, wobec zniszczenia w 1945 r. domu "Pod złotą koroną", otwiera obecnie zachowany we fragmentach dom Henryka Rybischa (ul. Ofiar Oświęcimskich l) wzniesiony w latach 1526-1531, odbudowany po zniszczeniach w 1945 r., z okazałym rzeźbionym portalem wejściowym. Przebudowy w późniejszych okresach zniszczyły niestety wiele domów renesansowych, tak że obecnie jedynymi przykładami są domy z połowy XVI w. przy ul. Więziennej l-3 i Psie Budy 14/15 z rzeźbionym portalem z 1568 r. Dalszy etap, już całkowicie renesansowych domów mieszkalnych, reprezentują zachowane obiekty przy ul. Katedralnej 9 (z końca XVI w.), przy Rynku 5 (z 1574 r.), z obszerną sklepioną sienią, lub dom Rynek 3 z ok. 1580 r. Epokę niderlandzkiego manieryzmu reprezentuje największy, kupiecki dom Wrocławia - "Dom pod Gryfami" (Rynek 2), dzieło F. Grossa i G. Hendrika z lat 1587-1589.
- Epoka baroku w pierwszym etapie, wobec konieczności dostosowania się do istniejącej, wąskiej działki średniowiecznej, nie przynosi nowych rozwiązań. Tradycyjną pozostaje bryła o układzie szczytowym, z trzytraktowym wnętrzem. Jedynie sienie i klatki schodowe uzyskują bardziej reprezentacyjny charakter, a belkowe stropy zastąpione zostają sufitami z fasetami, sztukateriami i malarstwem plafonowym. Pierwszym jest dom przy Rynku 8 z 1672 r., o wejściu akcentowanym kolumnowym portalem. Dalsze przykłady to domy przy ul. Malarskiej 30 (z 1690 r.), pl. Solnym 4 (z ok. 1700 r.), ul. Kuźniczej 12 (z ok. 1700 r.) o bogato rozczłonkowanych fasadach i ozdobnych szczytach. Bardziej rozwinięte formy, prawie pałaców mieszczańskich, reprezentuje dom Rynek 6 (z ok. 1730 r.) z portalem balkonowym i malarstwem plafonowym we wnętrzu i dom przy ul. Szewskiej 48.
- Okres klasycyzmu reprezentują domy przy ul. Wierzbowej 4, ul. Św. Jadwigi 8 i 10, z końca XVIII w., dzieło K. G. Geisslera, domy w Rynku 17 (lata 1765-1770, odbudowany po 1945 r.), Szewskiej 5 (1780 r.) lub w Rynku 33 z końca XVIII w. Schyłkową epokę klasycyzmu reprezentuje dom przy ul. Wita Stwosza 16 (lata 1802-1804) z kolistą klatką schodową i balkonowym portalem na osi.
- Dworzec kolejowy Wrocław Świebodzki (d. pl. Kirowa) pierwotny wzniesiony w 1842 r., powiększony następnie w 1873 r. wg projektów A. Heydena i W. Kyllmanna w stylu neoklasycznym. Należy do najstarszych dworców czołowych Polski z głównym wejściem akcentowanym kolumnowym portykiem.
- Biurowiec (ob. Biuro Projektów Miastoprojekt-Wrocław ul. Ofiar Oświęcimskich 38/40) wzniesiony w 1910 r. wg projektu H. Poelziga, reprezentuje przykład architektury monumentalnej pocz. XX w. o cechach secesji, o nieco ciężkich proporcjach silnie podkreślonych podziałem poziomym poszczególnych kondygnacji.
- Hala Stulecia ob. Hala Ludowa (ul. W. Wróblewsklego) wzniesiona w latach 1912-1913 wg projektu M. Berga. Należy do największych tego typu budowli w Europie i jest jedną z pierwszych w świecie konstrukcji żelbetowych o średnicy kopuły 65 m i wysokości 42 m wspartej na 32 półwięzarach łukowych połączonych poziomymi pierścieniami. Centralną halę, która może pomieścić 10 000 ludzi, otaczają cztery półkoliste absydy.
- Dawny Dom Towarowy (ob. Zakłady Przemysłu Odzieżowego - ul. Szewska 6/7), wzniesiony w 1927 r. wg projektu E. Mendelsona, stanowi dobry przykład konstruktywizmu podkreślonego poziomymi kondygnacjami i narożnym półkolistym wykuszem zamykającym perspektywę skrzyżowania ulic Oławskiej i Szewskiej.

Wrocław-Leśnica

- Pałac. W początkach XIII w. był tu gród obronny Henryka Brodatego, na miejscu którego wzniesiono w 1. poł. XV w. murowany zamek. W latach 1520-1550 został on przebudowany na renesansowy pałac. W początkach XVII w. otoczono go niskim murem z bastejami, a w 1. poł. XVIII w. został gruntownie przebudowany wg projektu Krzysztofa Hacknera na barokową rezydencję. Zniszczony w 1945 r., po odbudowie w latach 1966-1968 mieści instytucje kulturalne. Zachował w murach obecnego założenia fragmenty średniowiecznego zamku oraz część obwarowań z bastejami.
- Kościół parafialny Św. Jadwigi, wzmiankowany w 1248 r., obecny, wzniesiony w 2. poł. XV w., remontowany (wieża) w 1690 r. zasklepiony kolebką z lunetami w 1739 r. Jednonawowy, z prezbiterium zakończonym poligonalnie, posiada od południa kwadratową wieżę. Prezbiterium nakrywa sklepienie kolebkowe, nad nawą zaś założono strop z pięcioma malowanymi plafonami, będącymi dziełem F. A. Schefflera z 1739 r. Ołtarze póznobarokowe z połowy XVIII w., w jednym z nich rzeźbiona w drzewie figura Madonny z Dzieciątkiem z XV w.

Wrocław-Muchobór

- Kościół parafialny Św. Michała Archanioła, wzmiankowany w 1347 r., obecny w części prezbiterialnej wzniesiony ok. 1400 r., powiększony ok. 1500 r. Murowany z cegły przy użyciu piaskowca, posiada prezbiterium zakończone trójbocznie nakryte sklepieniem sieciowym. Nawa jest kwadratowa, ze sklepieniem krzyżowym wspartym na smukłym, spiralnie skręconym filarze kamiennym. W latach 1912-1916 rozbudowano nawę w kierunku południowym, w architekturze nawiązując do pierwotnego założenia. Na ścianie nawy pierwotnej zachowane fragmenty fresków z postaciami świętych z ok. 1470 r., na sklepieniu prezbiterium renesansowe freski z 1605 r. z Koronacją M. Boskiej. We wnętrzu późnogotycki rzeźbiony tryptyk z Madonną z ok. 1480 r., oraz szereg luźnych rzeźb gotyckich z XV w.
- Na obwodzie pierwotnego cmentarza zachował się fragment ceglanego muru obronnego ze strzelnicami, pochodzącego z 1. ćw. XVII w.

---------------------------
k o n i e c    l i t e r y   W - WROCŁAW